Về hội chùa Cổ Lễ, khám phá những nét văn hóa được trao truyền

VHO - Về hội chùa Cổ Lễ, du khách được khám phá kiến trúc ngôi cổ tự, hòa vào nhịp bơi trải và tìm hiểu những nghi lễ được người dân trân trọng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Mỗi độ tháng Chín âm lịch, chùa Cổ Lễ lại vào mùa hội tưởng nhớ Đức Thánh tổ Nguyễn Minh Không. Người về lễ Phật, người tìm lại những phong tục thân quen, người lần đầu đến để hiểu thêm một miền quê qua câu chuyện di sản.

Năm nay, các hoạt động chính của lễ hội diễn ra từ ngày 22–25.10.2026 tại xã Cổ Lễ, tỉnh Ninh Bình, mở ra dịp gặp gỡ giữa người dân và du khách trong không gian văn hóa giàu bản sắc.

Về ngôi chùa xưa, tìm hiểu nếp hội quê

Chùa Cổ Lễ có tên chữ là Thần Quang tự, lịch sử hình thành và phát triển từ thời Lý. Qua nhiều giai đoạn xây dựng, tu bổ, ngôi chùa mang diện mạo kiến trúc riêng, với tháp Cửu phẩm liên hoa, cầu cuốn, Hội quán Phật giáo, chùa chính và gác chuông. Đặc biệt, chùa chính kết hợp những nét kiến trúc truyền thống Việt Nam với phong cách Gô-tích phương Tây, tạo nên vẻ đẹp khiến nhiều người muốn dừng lại ngắm nhìn, tìm hiểu.

Nhưng sức hấp dẫn của Cổ Lễ còn nằm trong những sinh hoạt văn hóa gắn bó với ngôi chùa. Vào mùa hội, không gian ấy trở thành nơi người dân cùng thực hành nghi lễ, tưởng nhớ tiền nhân và gặp gỡ trong những hoạt động chung của quê hương.

Chiều 21.10, các cửa họ tổ chức rước kiệu Tổ về chùa theo nghi thức truyền thống. Lễ khai hội bắt đầu từ 7h30 ngày 22.10 tại Quảng trường Liên hoa. Cùng với lễ dâng hương cầu quốc thái dân an, chương trình còn có rước kiệu, tế Thánh Tổ và các tuần cúng được thực hiện theo phong tục địa phương.

Trong đoàn rước có kiệu Đức Thánh Tổ, kiệu Thánh Mẫu, kiệu Thuyền, kiệu Thóc, kiệu Bát Cống, kiệu Võng và kiệu của các cửa họ. Những tên gọi ấy gợi sự tò mò với người lần đầu dự hội. Đằng sau mỗi nghi thức là những hiểu biết về phong tục cần được gìn giữ, để người tham gia vừa làm đúng lệ, vừa hiểu ý nghĩa của việc mình đang làm.

Năm 2023, lễ hội chùa Cổ Lễ được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến năm 2025, di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật chùa Cổ Lễ được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Niềm tự hào ấy cũng đặt ra trách nhiệm tiếp tục chăm lo cho di tích và những phong tục đang được cộng đồng thực hành qua mỗi mùa hội.

Nét riêng trong điệu rối, nhịp chèo

Trong hành trình khám phá hội chùa Cổ Lễ, múa rối cạn chầu Thánh Tổ là một nét văn hóa đáng để du khách dành thời gian tìm hiểu. Gắn với nghi lễ tưởng niệm Đức Thánh tổ Nguyễn Minh Không, loại hình diễn xướng này kết hợp động tác múa, âm nhạc và tín ngưỡng, gửi gắm những mong ước tốt lành của người dân.

Bộ rối tại chùa gồm chín Thánh tượng, trong đó có một tượng Chàng và tám tượng Thánh. Theo nhịp trống, chiêng, người thực hành nâng tượng rối, thực hiện những động tác mang ý nghĩa cầu thái bình, mưa thuận gió hòa, cuộc sống no ấm. Trong không gian thờ tự, điệu rối giúp người xem cảm nhận rõ hơn sự gắn bó giữa nghệ thuật dân gian và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Để một điệu múa được tiếp nối, cần có người nhớ, người thực hành và người học. Bởi vậy, việc gìn giữ di sản còn đi cùng sự trao truyền kỹ năng, trình tự nghi lễ và ý nghĩa của từng động tác. Khi lớp trẻ hiểu điều cha ông gửi gắm, những phong tục quê hương có thêm cơ hội được tiếp tục bằng sự trân trọng và chủ động. 

Rời không gian nghi lễ trong chùa, du khách có thể đến khu vực sông Cổ Lễ – Cát Chử để theo dõi hội thi bơi trải. Theo kế hoạch, hoạt động diễn ra từ ngày 22–25.10, với các đội trải của các dòng họ tham gia theo truyền thống lễ hội.

Phía sau cuộc tranh tài trên sông là những ngày sửa soạn phương tiện, chuẩn bị và tập luyện. Những hình ảnh người dân cùng đưa trải ra tu sửa trước mùa hội cho thấy công việc chung đã bắt đầu từ sớm. Mỗi người góp một phần công sức để những chiếc trải sẵn sàng bước vào ngày thi. 

Bơi trải hấp dẫn bởi tốc độ, sức bền và sự phối hợp của cả đội. Một nhịp chèo chung đòi hỏi từng thành viên biết giữ sức, giữ nhịp và cùng hướng về phía trước. Chính tinh thần ấy khiến hoạt động này trở thành dịp thể hiện sự gắn bó của những người cùng tham gia ngày hội.

Với người xem, tìm hiểu câu chuyện của các đội trải, công việc chuẩn bị hay cách các thành viên phối hợp sẽ làm trải nghiệm dự hội thêm thú vị. Qua đó, cuộc thi trên sông cũng trở thành một cách để du khách đến gần hơn với đời sống văn hóa địa phương.

Để mỗi lần về hội thêm ý nghĩa

Cùng với các nghi lễ và bơi trải, lễ hội năm nay còn có cờ tướng truyền thống, văn nghệ quần chúng cùng những hoạt động văn hóa, thể thao. Người dân, du khách có thể lựa chọn trải nghiệm tại khuôn viên chùa, khu vực sông Cổ Lễ – Cát Chử và nhà văn hóa xã.

Trong kế hoạch tổ chức, địa phương chú trọng bảo vệ cảnh quan, kiến trúc, hiện vật và giữ sự trang nghiêm của không gian thờ tự. Các nhiệm vụ về an ninh, giao thông, vệ sinh môi trường, y tế được phân công cho các đơn vị, trong đó có yêu cầu bảo đảm an toàn tại khu vực bơi trải.

Mỗi người về hội cũng góp phần giữ gìn không gian ấy từ những việc gần gũi: Ăn mặc phù hợp, tôn trọng nghi lễ, không chen lấn, không xả rác và thực hiện hướng dẫn của Ban tổ chức. Khi xem bơi trải, cần lựa chọn vị trí an toàn, quan tâm đến trẻ nhỏ và những người đi cùng.

Về Cổ Lễ mùa hội, có thể dành một khoảng thời gian ngắm kiến trúc chùa, theo dõi đoàn rước, tìm hiểu điệu rối hay hòa vào không khí bơi trải. Điều đọng lại sau chuyến đi là những hiểu biết về một vùng quê, nơi người dân vẫn cùng nhau sửa soạn ngày hội và tiếp nối những phong tục đã gắn bó với nhiều thế hệ.