Tiếng trống Đồng Cổ kể chuyện nghìn năm đất Việt

VHO - Từ truyền thuyết thần Đồng Cổ đến tiếng trống hội bên dòng sông Mã, lễ hội đền Đồng Cổ ở Thanh Hóa lưu giữ những giá trị văn hóa có sức sống qua nhiều thế hệ. Đây cũng là chất liệu đặc sắc để đưa thanh âm di sản đến gần hơn với công chúng hôm nay.

Giữa không gian núi Tam Thai và dòng sông Mã, đền Đồng Cổ ở làng Đan Nê, xã Quý Lộc, tỉnh Thanh Hóa là một địa chỉ văn hóa tâm linh gắn với những truyền thuyết về buổi đầu dựng nước.

Hơn cả một nơi thờ tự, ngôi đền lưu giữ ký ức cộng đồng qua những câu chuyện lịch sử, nghi lễ truyền thống và lễ hội được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Theo thư tịch cổ và thần phả lưu giữ tại di tích, đền Đồng Cổ có nguồn gốc từ thời Hùng Vương. Tương truyền, khi vua Hùng dẫn quân đi đánh giặc Hồ Tôn, nhà vua nằm mộng thấy thần núi xin mang trống đồng theo quân để trợ chiến.

Tiếng trống thiêng vang lên khiến quân giặc kinh hãi, góp phần giúp quân ta giành chiến thắng. Sau đó, nhà vua phong thần núi là Đồng Cổ Đại Vương và cho lập đền thờ.

Câu chuyện ấy tạo nên dấu ấn riêng cho di tích. Hình tượng trống đồng không chỉ gắn với tín ngưỡng thờ thần mà còn tượng trưng cho sức mạnh cộng đồng, tinh thần chống ngoại xâm và khát vọng bảo vệ đất nước.

Dấu ấn của thần Đồng Cổ còn xuất hiện trong lịch sử triều Lý. Năm 1020, Thái tử Lý Phật Mã được vua cha Lý Thái Tổ cử đi đánh Chiêm Thành. Trên đường hành quân, ông được cho là đã gặp thần Đồng Cổ trong giấc mộng. Sau khi chiến thắng trở về, Thái tử lập đàn tế tạ thần tại Đan Nê.

Đến khi xảy ra biến loạn Tam vương sau khi vua Lý Thái Tổ qua đời, thần Đồng Cổ tiếp tục được nhắc đến trong câu chuyện báo mộng giúp Lý Phật Mã nhận biết âm mưu phản loạn, từ đó củng cố vị thế và lên ngôi, trở thành vua Lý Thái Tông.

Từ những câu chuyện này, thần Đồng Cổ dần trở thành biểu tượng của lòng trung nghĩa, sự chính trực và tinh thần phụng sự đất nước. Dưới triều Lý, lễ thề Đồng Cổ được tổ chức tại kinh thành Thăng Long nhằm răn dạy quan lại giữ trọn đạo trung hiếu.

Những giá trị ấy khiến di tích ở Đan Nê không chỉ có ý nghĩa trong phạm vi một làng quê mà còn gắn với dòng chảy lịch sử dân tộc.

Năm 2001, đền Đồng Cổ được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia. Năm 2019, khu di tích núi và đền Đồng Cổ được tỉnh Thanh Hóa công nhận là điểm du lịch.

Đến năm 2024, lễ hội đền Đồng Cổ được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mở thêm cơ hội để địa phương quảng bá giá trị di sản và nâng cao trách nhiệm bảo tồn.

Những dấu mốc ấy cho thấy giá trị của đền Đồng Cổ không chỉ nằm ở tuổi đời hay những huyền tích linh thiêng. Điều quan trọng hơn là cách cộng đồng tiếp tục gìn giữ ký ức lịch sử, duy trì nghi lễ và trao truyền các giá trị văn hóa cho thế hệ sau.

Hằng năm, vào dịp 15.3 âm lịch, lễ hội đền Đồng Cổ được tổ chức với các nghi thức truyền thống như cáo yết, rước kiệu thần, tế lễ, cùng những hoạt động văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian.

Không gian lễ hội là nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau, khi các nghi thức được thực hành trong sự tham gia của cộng đồng địa phương và du khách.

Trong bức tranh ấy, tiếng trống hội là một chất liệu đáng chú ý. Âm thanh của trống gắn với thời điểm bắt đầu các hoạt động, tạo nhịp cho không gian nghi lễ và góp phần làm nên không khí của ngày hội.

Kết hợp với bước chân trong đoàn rước, lời xướng trong nghi thức tế lễ và tiếng reo vui từ các hoạt động dân gian, những thanh âm ấy phản ánh một phần đời sống văn hóa của cư dân vùng đất cổ bên sông Mã.

Đây cũng là góc tiếp cận có thể khai thác khi đặt lễ hội đền Đồng Cổ trong mạch nội dung của chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” do Bộ VHTTDL phát động.

Chương trình không chỉ hướng tới những giai điệu âm nhạc được sáng tác, biểu diễn mà còn khuyến khích cộng đồng nhận diện, ghi lại và chia sẻ những thanh âm gắn với đời sống, con người và bản sắc từng vùng miền.