Phát hiện địa tầng 1.300 năm lịch sử dưới nền điện Kính Thiên

VHO - Sáng 14.9 tại Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội phối hợp với Viện Khảo cổ học tổ chức Hội thảo khoa học báo cáo sơ bộ kết quả khai quật thăm dò khu vực Chính điện Kính Thiên năm 2026.

Cuộc khai quật được thực hiện theo định hướng nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, trên cơ sở các khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS và Quyết định số 51/QĐ-BVHTTDL ngày 10.1.2026 của Bộ VHTTDL. Đây là lần thứ tư khu vực nền điện Kính Thiên được tổ chức khai quật khảo cổ.

Năm 2026, các nhà khảo cổ tiến hành khai quật tại khu vực nhà Pháo binh (CT04), với tổng diện tích 910m², gồm 840m² ở phía Đông và 70m² ở phía Tây nhà Pháo binh.

Kết quả, các nhà khoa học đã xác định được một địa tầng văn hóa dày khoảng 6m, bao gồm các lớp văn hóa liên tục từ thời Đại La (thế kỷ VII - IX), Đinh - Tiền Lê (thế kỷ X), Lý (thế kỷ XI - XII), Trần (thế kỷ XIII - XIV), Lê sơ (thế kỷ XV - XVI), Lê Trung hưng (thế kỷ XVII - XVIII) đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX).

Theo các nhà nghiên cứu, đây là địa tầng dày và tương đối đầy đủ về lịch sử Thăng Long - Hà Nội được phát hiện cho đến nay, phản ánh quá trình tồn tại, biến đổi liên tục của khu trung tâm quyền lực qua khoảng 1.300 năm lịch sử.

Đáng chú ý, cuộc khai quật tiếp tục làm rõ dấu tích điện Long Thiên thời Nguyễn. Các dấu tích phát hiện được cho thấy giới hạn đông - tây của điện Long Thiên hoàn toàn trùng khớp với giới hạn đông - tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc. Hệ thống móng cột và cống thoát nước phát lộ trong đợt khai quật năm nay góp phần bổ sung kết quả nghiên cứu từ cuộc khai quật năm 2025.

Theo đó, điện Long Thiên được vua Gia Long cho xây dựng theo kiểu kiến trúc đặc trưng triều Nguyễn “trùng thiềm điệp ốc”, gồm tiền điện và chính điện đặt chung trên một nền móng, kết nối với nhau bằng gian thừa lưu.

Bên dưới nền điện Long Thiên là những dấu tích của Chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng. Kết quả khai quật cho thấy nền điện được đắp nhân tạo, toàn bộ mặt bằng được xử lý, đầm nện theo quy chuẩn bằng đất sét và vật liệu vỡ trước khi quy hoạch các vị trí móng cột.

Hệ thống móng cột gồm móng đơn và móng kép. Móng đơn có kích thước khoảng 2,8-3,5m x 2,5-3,5m; móng kép khoảng 5,4-6,1m x 2,7-3m. Đặc biệt, các móng cột còn được xây dựng thêm phần móng lõi cột. Đây được đánh giá là loại móng có kích thước lớn, kỹ thuật xây dựng phức tạp trong lịch sử kiến trúc Việt Nam.

Việc nhận diện hệ thống móng cũng giúp các nhà nghiên cứu bước đầu xác định quy mô Chính điện Kính Thiên. Theo đó, công trình có giới hạn đông - tây gồm 9 gian với 10 hàng cột; chiều bắc - nam gồm 5 gian với 6 hàng cột. Các móng đơn chủ yếu phân bố bên trong kiến trúc, trong khi móng kép tập trung ở khu vực rìa ngoài.

Một vấn đề quan trọng khác được đặt ra từ kết quả khai quật là những lớp kiến trúc nằm sâu hơn nền điện Kính Thiên. Theo chính sử và các nghiên cứu trước đây, trước khi Chính điện Kính Thiên thời Lê được xây dựng, khu vực này từng tồn tại Chính điện Thiên An thời Trần, cũng như các công trình Chính điện Thiên An và Càn Nguyên thời Lý.

Việc phát hiện địa tầng liên tục với niên đại khoảng 1.300 năm được xem là cơ sở khoa học quan trọng để tiếp tục nghiên cứu giả thuyết về sự kế tiếp của các trung tâm quyền lực tại khu vực này qua các triều đại.

Ngoài những kết quả trên, cuộc khai quật năm 2026 còn cung cấp thêm nhiều tư liệu về quy mô, cấu trúc kiến trúc, móng nền, móng cột và vật liệu xây dựng của Chính điện Kính Thiên; dấu tích sân điện, vật liệu bó nền, cấu trúc sân điện ở phía Tây và một số dấu tích kiến trúc liên quan khác.

Các kết quả mới được đánh giá là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và định hướng phục dựng Chính điện Kính Thiên trong tương lai. Đồng thời, cuộc khai quật tiếp tục đáp ứng các khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS, Thông cáo Hà Nội 2022 và các yêu cầu của Luật Di sản văn hóa.

Sau hơn 15 năm nghiên cứu về điện Kính Thiên, trên cơ sở đối chiếu chính sử, bản đồ cổ, kết quả khảo cổ học, nghiên cứu kiến trúc và nghi lễ cung đình, các nhà khoa học trong nước cùng chuyên gia quốc tế thống nhất nhận định: Điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên nằm trong khu trung tâm Cấm Thành, từng là trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình, biểu trưng cao nhất cho quyền lực quốc gia Đại Việt trong suốt bốn thế kỷ XV - XVIII.

Từ những kết quả nghiên cứu này, việc nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện được xác định là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm tôn vinh giá trị di sản và thực hiện mục tiêu của Công ước Di sản thế giới năm 1972.

Các nhà khoa học cho rằng phương án phục dựng cần tuân thủ nguyên tắc xác thực theo các văn kiện quốc tế và bộ công cụ do ICOMOS đề xuất, đồng thời phải dựa trên cơ sở khoa học vững chắc và tính khả thi cao, qua đó góp phần gia tăng giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.