Những ngôi chùa nghìn năm tuổi ở vùng Kinh Bắc

VHO - Nằm yên bình giữa vùng đất Kinh Bắc giàu truyền thống văn hóa, chùa Bách Môn là một trong những ngôi chùa cổ tiêu biểu, lưu giữ nhiều giá trị lịch sử và kiến trúc đặc sắc. Hiện nay, chùa được lựa chọn là một điểm đến trong tour du lịch miễn phí do tỉnh Bắc Ninh tổ chức, thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách.

Chùa Bách Môn, có tên chữ là Linh Cảm tự, tọa lạc tại thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, là di tích lịch sử - văn hóa có niên đại lâu đời, gắn bó với đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương. Theo các tài liệu nghiên cứu, chùa được khởi dựng từ thời nhà Lý, tu sửa vào thời Trần, thời Lê trung Hưng và thời Nguyễn.

Trải qua gần một ngàn năm, chùa được trùng tu nhiều lần, trong đó, đại trùng tu vào những năm 1556 và 1612. Đến thời chúa Trịnh Sâm (1767-1782), bà chúa Chè - Tuyên phi Đặng Thị Huệ khi thất sủng đã về đây ăn chay cầu nguyện, tìm sự yên tĩnh nơi cửa thiền.

Bà cho sửa sang, tu bổ, kiến thiết ngôi chùa có bình đồ hình vuông chữ Điền, quy cách trăm cửa mở ra bốn phía bên ngoài, thành một công trình đồ sộ với đủ cả bốn phương, tám hướng để tu tâm tích đức. Trung tâm là Vọng cung cao nhất thông 2 tầng với bàn thờ Phật bày 4 phía. Tại 4 góc chùa là 4 gác cao 2 tầng để treo chuông, khánh, trống, mõ.

Không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, kiến trúc chùa Bách Môn còn là đối tượng được nghiên cứu chuyên sâu trong lĩnh vực kiến trúc và mỹ thuật Phật giáo. Nhiều công trình khoa học đã phân tích chùa như một minh chứng tiêu biểu cho tư duy kiến trúc cổ, nơi yếu tố tâm linh, triết lý Phật giáo và kỹ thuật xây dựng truyền thống được kết hợp hài hòa. Những mảng chạm khắc trên kiến trúc chùa cũng phản ánh trình độ thủ công tinh xảo và quan niệm thẩm mỹ đặc trưng của người xưa.

Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, kiến trúc, chùa được xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 1998. Những phát hiện khảo cổ đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu bổ sung vào kho tàng lịch sử văn hóa, kiến trúc Phật giáo Việt Nam.

Cũng nằm trong các điểm đến tour du lịch miễn phí  của tỉnh Bắc Ninh, chùa Đại Bi là một trong những ngôi chùa cổ tiêu biểu của Bắc Ninh, gắn với Thiền phái Trúc Lâm và danh tăng Huyền Quang.

Tọa lạc trên bãi bồi, cách bờ nam sông Đuống khoảng gần 1km, chùa Đại Bi còn được gọi là chùa Tổ hay chùa Tẩy, tọa lạc tại thôn Vạn Ty, xã Thái Bảo, huyện Gia Bình. Theo các thư tịch cổ, chùa được Huyền Quang, vị tổ thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm, cho xây dựng vào năm Quý Mão (1305), khi ông trở về quê thăm cha mẹ. Ngôi chùa được đặt tên là “Đại Bi tự”, hàm ý đề cao tinh thần từ bi cứu độ của đạo Phật, gắn với hình tượng Quan Thế Âm Bồ Tát.

Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, chùa Đại Bi đã được tu bổ, tôn tạo qua nhiều thời kỳ, trong đó dấu ấn kiến trúc còn lại rõ nét nhất thuộc thời Lê và Nguyễn. Tổng thể chùa vẫn giữ được bố cục truyền thống, hài hòa với cảnh quan bãi bồi ven sông, tạo nên không gian thanh tịnh, trầm mặc.

Tam bảo chùa Đại Bi có kết cấu kiến trúc gồm tiền đường và thượng điện, quay hướng Nam nhìn lên tuyến đê sông Đuống. Tiền đường gồm 5 gian, 2 chái, mái đao cong mềm mại, bờ nóc đắp ba chữ Hán “Đại Bi tự”. Bộ khung kiến trúc được làm bằng gỗ lim, các vì kèo theo lối “con chồng giá chiêng”, chạm khắc hoa văn lá cách điệu tinh tế. Gian giữa tiền đường thông với thượng điện, các gian bên bài trí tượng Hộ pháp, Đức Ông và Thánh Hiền theo truyền thống chùa làng Bắc Bộ.

Phía sau tiền đường là hậu cung gồm 3 gian, nơi đặt hệ thống tượng thờ với sự đan xen giữa tượng cổ thời Nguyễn và một số pho tượng được tạc mới. Cách bài trí nhìn chung vẫn tuân theo không gian thờ tự quen thuộc của Phật giáo vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Một điểm nhấn quan trọng trong quần thể di tích là đền thờ Tam Tổ, nằm bên hồi phải Tam bảo. Đây là nơi tôn thờ ba vị tổ của Thiền phái Trúc Lâm: Phật hoàng Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Đền có kết cấu kiểu chuôi vồ, bộ khung gỗ lim chắc khỏe. Trong hậu cung, khám thờ Tam Tổ được chạm khắc công phu, sơn son thếp vàng lộng lẫy. Tượng các ngài được tạc trong tư thế ngồi thiền, thần thái thanh thoát, toát lên vẻ giác ngộ và siêu thoát của các bậc cao tăng.

Sau khu Tam bảo còn có nhà bia ghi chép về thân thế, sự nghiệp của đệ tam tổ Huyền Quang. Phía sau nữa là ngôi đình được nhân dân phục dựng năm 2005, thờ tam vị thành hoàng làng - những danh tướng có công dẹp giặc Thục dưới thời Hùng Vương thứ 18, góp phần làm phong phú thêm lớp trầm tích lịch sử - tín ngưỡng của di tích.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, tôn giáo và kiến trúc, chùa Đại Bi đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VHTTDL) xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia theo Quyết định số 34/VH-QĐ ngày 9.1.1990.

Cùng với nhiều di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu khác trên địa bàn, việc đưa chùa vào trong hành trình du lịch không chỉ giúp du khách thuận tiện tham quan, tìm hiểu di sản, mà còn góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất Kinh Bắc giàu chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa.