Những ngôi chùa cổ ở Bắc Ninh

VHO - Vừa qua, Sở VHTTDL Bắc Ninh đã điều chỉnh tour, bổ sung điểm du lịch mới của 4 tour du lịch miễn phí trong chương trình “Tinh hoa văn hóa Bắc Ninh - Sắc màu di sản”. Trong đó, chùa Dâu, chùa Tổ là điểm đến được du khách yêu thích.

Chùa Dâu – Trung tâm Phật giáo đầu tiên của cả nước

Không chỉ là một danh lam cổ tự nổi tiếng của xứ Kinh Bắc, chùa Dâu còn được xem là trung tâm Phật giáo hình thành sớm nhất ở Việt Nam, nơi lưu giữ rõ nét sự giao thoa đặc biệt giữa Phật giáo Ấn Độ và tín ngưỡng bản địa của người dân nền nông nghiệp lúa nước.

Tọa lạc tại xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành (Bắc Ninh), cách Hà Nội khoảng 40 km, chùa Dâu còn có nhiều tên gọi khác như Cổ Châu tự, Diên Ứng tự hay Pháp Vân tự.

Theo tài liệu của Cục Di sản Văn hóa (Bộ VHTTDL), chùa được xây dựng vào năm 187 và hoàn thành năm 226, tại vùng Dâu - thành Luy Lâu xưa, trong bối cảnh Phật giáo bắt đầu du nhập vào Giao Châu qua các tuyến giao thương quốc tế.

Đây được coi là trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta, là dấu tích quan trọng gắn với quá trình hình thành và phát triển Phật giáo Việt Nam. Điểm đặc biệt của chùa Dâu nằm ở tín ngưỡng thờ Tứ Pháp, với Thần Pháp Vân được tôn thờ là vị đứng đầu.

Đây là hệ thống tín ngưỡng gắn liền với các hiện tượng tự nhiên như mây, mưa, sấm, chớp, phản ánh ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu của cư dân đồng bằng Bắc Bộ.

Sự dung hợp hài hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian đã tạo nên bản sắc riêng, đưa chùa Dâu trở thành trung tâm tâm linh quan trọng của vùng Kinh Bắc suốt nhiều thế kỷ.

Trải qua gần hai nghìn năm tồn tại, chùa nhiều lần được tu bổ nhưng vẫn bảo lưu những giá trị kiến trúc tiêu biểu. Quần thể chùa được xây dựng theo kiểu “nội công, ngoại quốc”, với ba tòa chính là tiền đường, thiêu hương và thượng điện.

Nổi bật trong khuôn viên là tháp Hòa Phong – dấu tích còn lại của tháp cổ từ thế kỷ XVII, mang dáng vẻ trầm mặc, cổ kính, gắn liền với ký ức văn hóa của nhiều thế hệ người dân Bắc Ninh.

Không chỉ là không gian tôn giáo, chùa Dâu còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng giàu bản sắc. Lễ hội chùa Dâu diễn ra vào ngày 8/4 âm lịch hằng năm, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị của tín ngưỡng Tứ Pháp trong đời sống đương đại.

Ngày nay, chùa Dâu là điểm đến quen thuộc trong các tour du lịch văn hóa – tâm linh của tỉnh Bắc Ninh, trong đó có cả những chương trình tham quan miễn phí nhằm quảng bá di sản văn hóa địa phương. Giữa nhịp sống hiện đại, ngôi cổ tự vẫn hiện diện như một “bảo tàng sống”, nơi lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa dân tộc tiếp tục được bảo tồn và truyền nối qua thời gian.

Chùa Tổ - nơi lưu giữ ký ức về buổi đầu Phật giáo bén rễ và lan tỏa trên đất Việt.

Giữa làng Mãn Xá yên bình (xã Hà Mãn, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh), chùa Tổ hay Phúc Nghiêm tự, được xem là “chùa mẹ” trong hệ thống Tứ Pháp, nơi gắn với truyền thuyết Phật mẫu Man Nương và dấu mốc hình thành Phật giáo ở Việt Nam.

Theo thư tịch cổ và truyền tích “Cổ Châu Phật bản hạnh”, chùa Tổ được khởi dựng từ thế kỷ II sau Công nguyên, trên nền nhà cũ của ông bà Tu Định - song thân của Man Nương. Khi ông bà hiển thánh, ngôi nhà được “bán gia vi tự”, trở thành chốn thờ tự linh thiêng.

Từ đây, chùa Tổ gắn bó mật thiết với hệ thống các chùa thờ Tứ Pháp nổi tiếng vùng Dâu như chùa Dâu, chùa Đậu, chùa Tướng,... tạo nên một trung tâm tín ngưỡng - tôn giáo đặc sắc của xứ Kinh Bắc.

Không gian chùa Tổ mang vẻ cổ kính, thâm nghiêm, nằm trên khu đất cao, rộng, rợp bóng cây cổ thụ, xung quanh là làng xóm và những cánh đồng lúa xanh mướt. Trải qua nhiều lần trùng tu qua các triều đại, hiện nay chùa còn bảo lưu khá nguyên vẹn tòa Thượng điện có niên đại thời Nguyễn.

Trung tâm thờ tự là tượng Phật mẫu Man Nương trong tư thế tọa thiền trên tòa sen, khuôn mặt từ bi, toàn thân phủ sắc sơn mận chín huyền bí. Phía trên là tượng ông bà Tu Định; bên cạnh là tượng sư tổ Khâu Đà La, vị cao tăng Ấn Độ có công truyền đạo tại Luy Lâu.

Chùa Tổ hiện còn lưu giữ nhiều cổ vật quý như tượng thờ, bia đá, sắc phong, hoành phi, câu đối. Đặc biệt, bia đá “Phúc Nghiêm tự sự tích bi” dựng từ thời Cảnh Hưng ghi chép khá đầy đủ sự tích Man Nương và sự ra đời của hệ thống Tứ Pháp, phản ánh rõ sự dung hội giữa Phật giáo Ấn Độ và tín ngưỡng thờ các hiện tượng tự nhiên của người Việt cổ.

Không rực rỡ, đông đúc như nhiều danh thắng khác, chùa Tổ hiện lên với vẻ trầm lắng, tĩnh mịch, mang nét đẹp sâu lắng của miền đất Phật lâu đời. Chính sự lặng lẽ ấy lại khiến ngôi chùa trở thành điểm tựa tâm linh đặc biệt, nơi lưu giữ ký ức về buổi đầu Phật giáo bén rễ và lan tỏa trên đất Việt. Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, chùa Tổ - Phúc Nghiêm tự đã được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia từ năm 2001.

Hiện nay, chùa Dâu và chùa Tổ là 2 điểm đến trong Tour 1 của chương trình du lịch miễn phí, theo lộ trình: Bảo tàng Bắc Ninh - Chùa Tiêu Sơn -  Đền Đô  - Làng nghề tranh dân gian Đông Hồ - Khu sinh thái Vườn cuộc sống (Du khách tự túc kinh phí ăn trưa; hoạt động trải nghiệm) - Chùa Dâu - Chùa Tổ  - Chùa Bút Tháp  - Bảo tàng Bắc Ninh.