Kỳ cuối – Đưa khảo cổ học vào quy hoạch tương lai

VHO - Đà Nẵng đang đứng trước yêu cầu phải giải quyết hài hòa bài toán phát triển đô thị với bảo tồn những lớp di sản nằm dưới lòng đất, trên mặt đất và dưới mặt nước. Trong khi đô thị hóa gia tăng sức ép lên những dấu tích dưới lòng đất và mặt nước, dữ liệu khảo cổ vẫn phân tán, chưa được tích hợp đồng bộ vào quy hoạch. Làm thế nào để bảo vệ di sản trước khi công trình bắt đầu là vấn đề đặt ra trong quy hoạch chung của Đà Nẵng ?

Toàn thành phố Đà Nẵng hiện có 20 di tích khảo cổ được xếp hạng các cấp, trong khi dữ liệu còn phân tán và áp lực phát triển ngày càng lớn, quy hoạch khảo cổ học được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết để chuyển từ thế “khai quật chữa cháy” sang chủ động bảo vệ di sản.

Từ khảo cổ cứu hộ đến chủ động quản lý

Quy hoạch định hình không gian phát triển; khảo cổ học giúp nhận diện những lớp di sản trong lòng đất, trên mặt đất và dưới nước. Kết nối hai lĩnh vực từ sớm là cách hạn chế xung đột giữa xây dựng và bảo tồn.

Một khu đất chưa có di tích lộ thiên vẫn có thể chứa dấu tích khảo cổ. Vì vậy, thông tin khảo sát và khả năng tồn tại di tích cần được xem xét trước khi triển khai các dự án tác động lớn đến mặt bằng. Dữ liệu khảo cổ được đưa vào quy hoạch sẽ giúp xác định khu vực cần bảo vệ, thám sát hoặc nghiên cứu bổ sung, thay vì đợi đến khi công trình khởi động mới xử lý.

Khi các lớp dữ liệu về di tích được số hóa và đối chiếu với quy hoạch giao thông, dân cư, công nghiệp, du lịch và cảnh quan, cơ quan quản lý có thể chủ động đánh giá xung đột không gian, từ đó đề ra phương án bảo tồn, điều chỉnh thiết kế hoặc tiến hành thám sát khảo cổ cứu hộ trước khi triển khai dự án.

Việc này đòi hỏi phối hợp giữa cơ quan văn hóa, khảo cổ, quy hoạch, đất đai, xây dựng và chính quyền địa phương. Chỉ khi dữ liệu khảo cổ được sử dụng trong quá trình thẩm định và quản lý dự án, bảo tồn mới có cơ sở chuyển từ bị động sang chủ động.

Nhiều ý kiến của các chuyên gia, nhà nghiên cứu tại hội thảo khoa học Khảo cổ học Đà Nẵng diễn ra vào tháng 6.2026 cũng đã đề xuất việc xây dựng cơ sở dữ liệu khảo cổ thống nhất, cập nhật cả di tích xếp hạng, địa điểm khảo sát, khu vực có tiềm năng, kết quả khai quật, ảnh tư liệu và bản đồ địa tầng.

Khoảng trống giữa phát hiện và bảo vệ

Tại hội thảo nói trên, bà Trương Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đà Nẵng cho biết: Song song với những giá trị to lớn đã được nhận diện, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đang đối mặt với những thách thức không nhỏ trong công tác quản lý. Đồng thời, nhấn mạnh Đà Nẵng nhận thức sâu sắc quan điểm “không đánh đổi di sản lấy tăng trưởng kinh tế thuần túy”. 

Hiện nay, toàn thành phố có 20 di tích khảo cổ được xếp hạng các cấp. Con số này chưa phản ánh đầy đủ và tương xứng với quy mô phân bố cũng như giá trị khoa học thực tế.

Trong bối cảnh Đà Nẵng đang bước vào giai đoạn bứt phá với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, áp lực phát triển hạ tầng và chuyển đổi không gian sử dụng đất đang đặt các di sản khảo cổ - đặc biệt là những di tích chưa được nhận diện dưới lòng đất và mặt nước, trước nguy cơ bị xâm hại hoặc biến mất.

Năm nhiệm vụ cho một hướng đi dài hạn

Hội thảo Khảo cổ học mà Đà Nẵng tổ chức vừa qua không chỉ tổng kết nghiên cứu mà còn hướng đến chuyển dịch từ khảo cổ học truyền thống sang khảo cổ học ứng dụng và quản trị tài nguyên di sản. Trọng tâm là xây dựng cơ sở khoa học, phương pháp và tiêu chí để lập Quy hoạch khảo cổ học thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến năm 2055.

Từ những kết quả nghiên cứu, các đề xuất, góp ý, năm nhóm nhiệm vụ được đặt ra nhằm xây dựng cơ sở cho Đề án Quy hoạch khảo cổ học Đà Nẵng giai đoạn đến. Theo đó, trước hết là điều tra, nghiên cứu tổng thể để nhận diện thêm địa điểm và cấu trúc phân bố không gian khảo cổ trên toàn thành phố.

Tiếp đó là xây dựng cơ sở dữ liệu, bản đồ khảo cổ số, hướng tới kết nối với thông tin đất đai, quy hoạch và xây dựng để phục vụ quản lý.

Nhiệm vụ thứ ba là từng bước nghiên cứu quy hoạch khảo cổ học trong mối quan hệ với quy hoạch đô thị và không gian văn hóa. Việc này không chỉ khoanh vùng di tích mà còn làm rõ điều kiện bảo tồn các lớp di sản trong lòng đất, trên mặt đất và dưới nước.

Thứ tư là phát triển hình thức bảo tồn gắn với cộng đồng, giáo dục di sản và truyền thông phù hợp, để kết quả nghiên cứu được xã hội tiếp nhận.

Cuối cùng là đặt di sản khảo cổ trong chiến lược phát triển văn hóa, với điều kiện khai thác luôn đi cùng nghiên cứu và bảo vệ.

Giá trị của khảo cổ học trước hết nằm ở tri thức lịch sử và bản sắc được làm sáng tỏ, không chỉ ở số hiện vật được tìm thấy hay lượng khách tham quan. Để các định hướng không dừng trên giấy, cần phân công trách nhiệm, phối hợp liên ngành và cập nhật dữ liệu thường xuyên. Việc phát huy di tích phải bắt đầu từ yêu cầu bảo vệ di sản tại chỗ.

Đà Nẵng không chỉ cần phát hiện thêm di tích mà còn phải nhận diện đầy đủ không gian khảo cổ, bảo vệ từ khâu quy hoạch và đưa tri thức lịch sử đến với cộng đồng. Khi những lớp dấu tích được gìn giữ và sử dụng đúng cách, khảo cổ học mới thực sự trở thành nguồn lực cho tương lai.