Hai đạo sắc kể chuyện dòng họ khoa bảng bên dòng Gianh

VHO - Hai đạo sắc của các vua Thành Thái và Khải Định được gìn giữ tại Nhà thờ họ Phạm làng La Hà không chỉ ghi nhận công lao của vị tiền khai khẩn. Từ những văn bản cổ ấy, câu chuyện về một dòng họ góp phần làm nên danh tiếng vùng đất khoa bảng bên dòng Gianh dần được mở ra.

Từ dấu tích khai khẩn đến mạch nguồn khoa bảng

Theo hồ sơ di tích, La Hà được hình thành từ quá trình di cư, khai khẩn của nhiều dòng họ từ Nghệ An, Hà Tĩnh vào khoảng cuối thế kỷ XV.

Gia phả họ Phạm ghi Thủy tổ Phạm Trọng Mưu đã cùng tiền nhân các dòng họ Mai, Trần Côi, Trần Dưới và Tạ vượt Đèo Ngang, đến vùng cồn bãi giữa dòng Gianh khai phá đất đai, gây dựng cuộc sống.

La Hà nằm trên vùng đất nổi giữa dòng sông, ruộng vườn ít, giao thông trước đây cách trở. Trong điều kiện ấy, nhiều gia đình vẫn tìm thầy về dạy, cho con em sang nơi khác học chữ, từng bước tạo nên truyền thống hiếu học của làng.

Theo thống kê các kỳ thi dưới triều Nguyễn, từ năm 1813-1918, huyện Quảng Trạch trước đây có 113 người đỗ Cử nhân, trong đó làng La Hà có 32 người. Trong 15 người đỗ đại khoa của huyện, La Hà có sáu người, góp phần đưa vùng đất này trở thành một trong “Bát danh hương” của Quảng Bình trước đây.

Ông Cao Xuân Đức, Bí thư Đảng ủy xã Nam Gianh cho rằng, phía sau những danh vị khoa bảng không chỉ là thành tích của các cá nhân. Đó còn là truyền thống trọng chữ, trọng người tài và ý chí vượt khó được người dân La Hà trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trong mạch nguồn ấy, họ Phạm để lại dấu ấn với nhiều người đỗ đạt, giữ những trọng trách dưới thời Nguyễn. Phạm Đình Học là người khai khoa của dòng họ, đỗ Cử nhân năm 1819; Phạm Nhật Chương đỗ Tú tài, từng đảm nhận các chức vụ Tri huyện, Tri phủ, Ngự sử, Lang trung và quyền Bố chánh sứ.

Nổi bật là Phạm Nhật Tân, em trai Phạm Nhật Chương. Tại khoa thi Tân Hợi năm 1851, ông và người học trò Trần Văn Hệ cùng đỗ Tiến sĩ; một người 41 tuổi, người còn lại mới 24 tuổi. Chuyện hai thầy trò làng La Hà cùng ghi tên bảng vàng trong một khoa thi trở thành niềm tự hào được các thế hệ trong làng nhắc nhớ.

Hai đạo sắc giữ ký ức dòng họ

Theo gia phả và lời kể của các bậc cao niên, Nhà thờ họ Phạm làng La Hà được dựng khoảng đầu thế kỷ XIX. Qua chiến tranh, công trình từng bị phá hủy, nhiều hiện vật liên quan đến tiền nhân hư hỏng hoặc thất lạc; đến năm 2011, con cháu dòng họ chung tay phục dựng nhà thờ trên nền đất cũ.

Trong những gì còn được gìn giữ, đáng chú ý nhất là hai đạo sắc phong dưới triều Nguyễn. Đây không chỉ là di vật của dòng họ mà còn là nguồn tư liệu về việc thờ phụng người có công khai khẩn và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng La Hà.

Đạo sắc thứ nhất được vua Thành Thái ban ngày 18.11 năm Thành Thái thứ nhất, tức năm 1889. Sắc ghi nhận xã La Hà, huyện Tuyên Chính, tỉnh Quảng Bình phụng thờ vị Tiền Khai khẩn Phạm Quý Công, đồng thời phong tặng mỹ tự “Dực Bảo Trung Hưng Linh Phù”, cho phép tiếp tục thờ phụng.

Ba mươi lăm năm sau, ngày 25.7 năm Khải Định thứ chín, tức năm 1924, triều đình tiếp tục ban sắc cho xã La Hà. Vị thần khai khẩn họ Phạm được gia tặng mỹ tự “Đoan Túc tôn thần”, ghi nhận công lao giúp nước, che chở cho dân và sự linh ứng được cộng đồng lưu truyền.

Hai đạo sắc cho thấy việc tưởng nhớ vị tiền khai khẩn họ Phạm không chỉ giới hạn trong phạm vi thờ cúng của một gia đình, dòng tộc. Việc phụng thờ từng là một phần trong đời sống tín ngưỡng của làng, được các triều vua nhà Nguyễn ghi nhận bằng văn bản.

Ông Phạm Quang Vinh, Chánh Hội đồng gia tộc họ Phạm làng La Hà cho rằng, việc nhà thờ được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh là sự ghi nhận đối với một công trình thờ tự. Đó còn là sự ghi nhận lịch sử, ký ức và những giá trị văn hóa được các thế hệ trong dòng họ gìn giữ.

Việc xếp hạng cũng đặt ra trách nhiệm bảo vệ di tích, nhất là hai đạo sắc đang được lưu giữ tại nhà thờ. Xã Nam Gianh đã thành lập Ban quản lý, xây dựng phương án bảo tồn, đồng thời hướng tới đưa câu chuyện về các bậc tiền nhân và truyền thống khoa bảng vào hoạt động giáo dục lịch sử địa phương.

Hằng năm, ngày giỗ tổ 30.11 âm lịch là dịp con cháu trở về từ đường tưởng nhớ tiền nhân, ôn lại truyền thống dòng họ. Hội đồng gia tộc cũng duy trì hoạt động khuyến học, khuyến tài, để những câu chuyện trong gia phả và sắc phong tiếp tục hiện diện trong việc học của lớp trẻ hôm nay.

Nhà thờ hiện tại không còn nguyên vẹn kiến trúc ban đầu, nhưng hai đạo sắc, ký ức về những người mở đất và truyền thống khoa bảng vẫn được giữ lại. Đó cũng là phần giá trị nối lịch sử dòng họ Phạm với hành trình hơn 500 năm hình thành, phát triển của làng La Hà.