Diễn đàn Nhân văn mùa Thu 2026: Xã hội không chỉ cần thông minh hơn, mà còn phải nhân văn hơn

VHO - Diễn đàn Nhân văn Mùa thu Hà Nội 2026 lần đầu tiên được Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) tổ chức. Diễn ra từ ngày 21 đến 28.10, Diễn đàn gồm 21 hội thảo, tọa đàm khoa học và thảo luận bàn tròn, dự kiến thu hút khoảng 1.300 học giả, trong đó có 250 diễn giả quốc tế.

Phát biểu đề dẫn, GS.TS. Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nhấn mạnh yêu cầu đưa tri thức nhân văn từ vị trí giải thích các hiện tượng xã hội sang tham gia kiến tạo giải pháp cho những vấn đề phát triển của đất nước. Giá trị của nghiên cứu không chỉ nằm ở các công bố khoa học mà còn ở khả năng chuyển hóa thành những khuyến nghị chính sách, chương trình hợp tác và kết quả ứng dụng thực tiễn.

Sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ không chỉ mở ra những cơ hội mới mà còn đặt ra các câu hỏi về phẩm giá con người, bản sắc văn hóa, công bằng xã hội và trách nhiệm cộng đồng. Vì vậy, tiến bộ công nghệ cần đi cùng sự hiểu biết sâu sắc về con người và những giá trị làm nền tảng cho đời sống xã hội.

Từ góc nhìn đó, nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn cần vượt ra ngoài phạm vi từng ngành riêng lẻ, tăng cường trao đổi phương pháp và kết nối với các lĩnh vực khoa học khác. Cách tiếp cận liên ngành giúp nhận diện đầy đủ hơn những vấn đề phức tạp, đồng thời tạo cơ sở để xây dựng các giải pháp phù hợp với bối cảnh thực tiễn.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn kỳ vọng những trao đổi tại diễn đàn sẽ tiếp tục được chuyển hóa thành các công trình nghiên cứu chất lượng, chương trình hợp tác thiết thực và khuyến nghị chính sách có giá trị. Theo ông, ý nghĩa của hoạt động học thuật không chỉ nằm ở việc tạo ra tri thức mới, mà còn ở khả năng đưa tri thức vào thực tiễn, đóng góp cho giáo dục, văn hóa và sự phát triển của cộng đồng.

Thông điệp của diễn đàn được thể hiện qua tinh thần: “Hội tụ tri thức để mở rộng tầm nhìn. Kết nối học thuật để gia tăng năng lực. Chuyển hóa tri thức để kiến tạo giá trị phát triển”. Đây cũng là định hướng gắn kết giữa mở rộng hiểu biết, nâng cao năng lực hợp tác và phát huy giá trị ứng dụng của nghiên cứu.

Chia sẻ quan điểm về trách nhiệm của khoa học trước những vấn đề phát triển của đất nước, Giám đốc ĐHQGHN Bùi Thế Duy nhấn mạnh, trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam đứng trước cả những thách thức lẫn cơ hội mới.

Theo Giám đốc ĐHQGHN, yêu cầu đặt ra là đổi mới mô hình phát triển theo hướng không chỉ chú trọng tăng trưởng kinh tế mà còn quan tâm đến sự phát triển toàn diện của con người, xã hội và các giá trị văn hóa Việt Nam.

Bên cạnh đó, sự phát triển của AI đang làm thay đổi hoạt động nghiên cứu, giáo dục và đời sống, đồng thời đặt ra những vấn đề mới về tư duy, năng lực giải quyết vấn đề, sức khỏe tinh thần và các mối quan hệ xã hội.

Đây là những lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn cần chủ động nghiên cứu, đề xuất giải pháp. Trong quá trình hội nhập, việc phát huy bản sắc văn hóa, giá trị con người và thế mạnh xã hội cũng là nền tảng quan trọng để Việt Nam nâng cao vị thế quốc tế.

Từ những yêu cầu đó, Giám đốc ĐHQGHN kỳ vọng các nhà khoa học tăng cường hợp tác với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Giáo dục cùng các cơ sở nghiên cứu, đào tạo để xây dựng, thử nghiệm và nhân rộng những mô hình phát triển dựa trên nền tảng khoa học xã hội và nhân văn, gắn nghiên cứu với thực tiễn.

Giám đốc ĐHQGHN bày tỏ mong muốn diễn đàn thúc đẩy trao đổi học thuật chuyên sâu, hình thành các khuyến nghị chính sách có cơ sở khoa học, phát triển mô hình ứng dụng và mở rộng hợp tác giữa trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan quản lý và doanh nghiệp, qua đó phát huy vai trò của khoa học xã hội và nhân văn đối với sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Phát biểu tại Diễn đàn, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương nhấn mạnh, các nghị quyết quan trọng của Trung ương về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, hội nhập quốc tế, giáo dục và văn hóa đều hướng tới mục tiêu phát triển con người, nâng cao chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của nhân dân. Điều này đặt ra yêu cầu khoa học xã hội và nhân văn phải cung cấp những luận cứ phục vụ hoạch định chính sách, chủ động nghiên cứu, dự báo những biến đổi của xã hội.

Đặc biệt, Nghị quyết số 25-NQ/TW về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới yêu cầu đổi mới nghiên cứu, dự báo và nắm bắt đời sống tinh thần xã hội. Để đáp ứng yêu cầu này, cần có những luận cứ khoa học nghiêm túc, kết hợp khai thác dữ liệu với sự thấu hiểu con người.

Đề cập đến sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), PGS.TS. Bùi Hoài Sơn cho rằng, công nghệ có thể giúp một quốc gia phát triển nhanh hơn, nhưng văn hóa, đạo đức và niềm tin mới tạo nên chiều sâu của sự phát triển. AI có thể xử lý dữ liệu nhưng không thể thay con người lựa chọn sự công bằng, lòng nhân ái hay trách nhiệm đối với những người có nguy cơ bị bỏ lại phía sau. "Một xã hội không chỉ cần thông minh hơn, mà còn phải nhân văn hơn", PGS.TS. Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Từ cách tiếp cận này, PGS.TS.  Bùi Hoài Sơn cho rằng khoa học xã hội và nhân văn phải đi xa hơn việc giải thích những điều đã xảy ra, chủ động dự báo biến đổi, cảnh báo rủi ro và góp phần tìm điểm tựa giá trị cho tương lai. Những vấn đề về đạo đức công nghệ, văn hóa số, gia đình, giáo dục hay niềm tin xã hội đều cần được nghiên cứu bằng cách tiếp cận liên ngành.

Đối với Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn đặt ra ba kỳ vọng. Trước hết, nghiên cứu phải gần hơn với những vấn đề lớn của đất nước và nhu cầu thiết thân của người dân, làm rõ mỗi kết quả nghiên cứu có thể hỗ trợ quyết định chính sách và cải thiện cuộc sống như thế nào.

Cùng với đó, Nhà trường cần phát triển các nhóm nghiên cứu liên ngành, kết hợp nghiên cứu cơ bản với khảo sát thực tế, khai thác dữ liệu và phân tích chính sách; đồng thời tăng cường kết nối giữa giảng đường, cơ quan tham mưu và đời sống xã hội. PGS.TS. Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh: "Một công trình không nên dừng lại khi được nghiệm thu; nó cần tiếp tục bằng kiến nghị rõ ràng, giải pháp khả thi và những chuyển biến thực chất".

Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương cũng bày tỏ mong muốn tiếp tục phối hợp với Nhà trường trong nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, dự báo tình hình tư tưởng, tư vấn và đánh giá chính sách; đồng thời khuyến khích hình thành các nhóm chuyên gia đồng hành cùng cơ quan tham mưu.

Tọa đàm “Khoa học xã hội và nhân văn trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo” là một trong những nội dung nổi bật của diễn đàn, với sự tham gia của các học giả đến từ Canada, Italia, Trung Quốc, Bulgaria và Việt Nam.

Các diễn giả trao đổi về tác động của AI đối với hoạt động nghiên cứu, giáo dục và đời sống xã hội; đồng thời đặt ra yêu cầu xác định rõ vai trò của khoa học xã hội và nhân văn trong quá trình phát triển, ứng dụng công nghệ.

AI đang mở rộng khả năng tìm kiếm, tổng hợp và xử lý thông tin, tạo thêm công cụ hỗ trợ giảng dạy, học tập và nghiên cứu. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cũng đặt ra những vấn đề liên quan đến độ tin cậy của thông tin, năng lực tư duy độc lập, trách nhiệm sử dụng công nghệ và cách con người tiếp nhận tri thức.

Những vấn đề này cho thấy hiệu quả công nghệ không thể chỉ được đánh giá bằng tốc độ xử lý hay khả năng tự động hóa. Cần xem xét cả tác động đối với con người, các giá trị xã hội và những nguyên tắc đạo đức chi phối quá trình phát triển. Đây là những lĩnh vực mà khoa học xã hội và nhân văn có thế mạnh, thông qua nghiên cứu hành vi, nhận thức, văn hóa và các thiết chế xã hội.

Với chuỗi hoạt động học thuật, hợp tác và trưng bày, Diễn đàn Nhân văn mùa Thu 2026 tạo không gian kết nối giữa các nhà khoa học, cơ sở giáo dục, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng. Những trao đổi tại diễn đàn đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chuyển hóa tri thức thành các công trình nghiên cứu chất lượng, chương trình hợp tác hiệu quả và khuyến nghị chính sách có giá trị.

Đây cũng là hướng đi để khoa học xã hội và nhân văn tiếp tục phát huy vai trò trong giải quyết các thách thức của thời đại, bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa, đóng góp thiết thực cho giáo dục và sự phát triển bền vững của đất nước.