Khi di sản bước vào lễ hội, thị trường mới mở ra thế nào?

VHO - Di sản đang bước ra khỏi những không gian quen thuộc để gặp công chúng bằng âm nhạc, nghệ thuật đương đại, công nghệ, thiết kế và những trải nghiệm mới.

Nhưng một festival về di sản chỉ thực sự tạo ra giá trị dài hạn khi sự chú ý của công chúng được nối tiếp bằng trải nghiệm, sản phẩm, thị trường và sinh kế cho cộng đồng.

Đưa di sản vào chuỗi giá trị sáng tạo

Di sản vốn thường được hình dung trong những không gian có tính tĩnh. Di tích, bảo tàng, làng nghề hay các loại hình nghệ thuật truyền thống thường gắn với tham quan, nghiên cứu, trình diễn và giáo dục.

Những năm gần đây, cách di sản xuất hiện trước công chúng đang mở rộng nhanh hơn khi festival, chương trình nghệ thuật, không gian công cộng và các sự kiện hướng tới giới trẻ trở thành những điểm tiếp cận mới.

Tại Hà Nội, Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026 với chủ đề “Dòng chảy di sản - Heritage Flow” đã đưa di sản vào một không gian rộng hơn phạm vi của một chương trình biểu diễn.

Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Bảo tàng Hà Nội, Bát Tràng và khu vực hồ Hoàn Kiếm cùng tham gia tạo thành mạng lưới không gian văn hóa của Festival.

Các giá trị truyền thống được kết nối với nghệ thuật đương đại, công nghệ trình diễn, thời trang, âm nhạc và những hoạt động dành cho công chúng trẻ. Sự thay đổi đáng quan tâm nằm ở cách di sản được đưa đến với xã hội.

Di sản có thể được bảo tồn tốt về mặt vật thể nhưng vẫn đứng trước nguy cơ xa rời đời sống nếu công chúng ngày càng ít lý do để tiếp cận.

Với những thế hệ lớn lên cùng mạng xã hội, video ngắn, concert, game, công nghệ trình diễn và trải nghiệm tương tác, hành vi tiếp cận văn hóa cũng đang thay đổi.

Festival mở ra một điểm giao thoa mới, nơi di sản gặp những ngôn ngữ biểu đạt đương đại và tiếp cận những nhóm công chúng mà các phương thức truyền thống khó chạm tới.

Festival Thăng Long - Hà Nội 2026 sử dụng 3D mapping, thực tế ảo tăng cường, sàn xoay và các hiệu ứng sân khấu trong chương trình khai mạc tại Hoàng thành Thăng Long. Một chương trình nghệ thuật nhạc trẻ cũng được đặt trong không gian di sản, hướng tới mở rộng đối tượng công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ.

Ở Bát Tràng, câu chuyện được kể bằng một ngôn ngữ khác. Festival đưa công chúng tiếp cận làng nghề thông qua chương trình khai thác âm thanh được tạo ra từ chất liệu và nhạc cụ gốm. Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, triển lãm, trưng bày, trải nghiệm làng nghề và trình diễn nghệ thuật được tổ chức trong cùng một không gian văn hóa.

Những cách tiếp cận ấy gợi ra một câu hỏi lớn hơn về bảo tồn. Giữ di sản không nhất thiết đồng nghĩa với giữ nguyên cách công chúng tiếp cận di sản. Giá trị cốt lõi cần được bảo vệ, trong khi phương thức đưa những giá trị ấy đến với xã hội có thể thay đổi.

Di sản không đứng yên ở quá khứ. Nó được trao truyền, diễn giải, sáng tạo và tiếp tục tìm kiếm công chúng trong hiện tại. Khi được đặt vào những không gian biểu đạt mới, di sản có thêm cơ hội trở thành chất liệu của đời sống đương đại.

Sự thay đổi quan trọng hơn cả nằm ở hành vi của công chúng. Người trẻ đến Hoàng thành Thăng Long để xem chương trình âm nhạc có thể không bắt đầu bằng nhu cầu tìm hiểu lịch sử. Nhưng khi sân khấu, ánh sáng, âm nhạc và kiến trúc lịch sử cùng xuất hiện, họ có thêm lý do để bước vào không gian di sản.

Du khách đến Bát Tràng vì tò mò với một hoạt động nghệ thuật có thể tiếp tục khám phá chất liệu gốm, kỹ thuật chế tác, sản phẩm thiết kế và câu chuyện của nghệ nhân. Từ một sự kiện, những đường dẫn mới được hình thành giữa công chúng với di sản.

Đây là điểm giao giữa bảo tồn và công nghiệp văn hóa. Một giá trị văn hóa chỉ mở rộng sức sống kinh tế khi có khả năng tạo ra sản phẩm, trải nghiệm, thị trường và những lý do mới để công chúng chi trả.

Di sản có thể trở thành chất liệu cho âm nhạc, thiết kế, thời trang, trình diễn, nghệ thuật thị giác, du lịch trải nghiệm, sản phẩm thủ công và nội dung số. Khi nhiều lực lượng cùng tham gia, di sản bắt đầu được nhìn như nguồn nguyên liệu sáng tạo, chứ không dừng ở một đối tượng cần bảo vệ.

Festival Thăng Long - Hà Nội 2026 mở rộng sự tham gia của nghệ sĩ, nghệ nhân, nhà thiết kế, nhà nghiên cứu, trường đào tạo nghệ thuật, làng nghề, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo. Sự kết nối ấy tạo thêm khả năng để di sản đi qua nhiều lĩnh vực khác nhau, từ sân khấu, thiết kế, thời trang tới du lịch và nội dung số.

Đây cũng là hướng Hà Nội đang theo đuổi trong quá trình phát triển Thành phố Sáng tạo của UNESCO.

UNESCO từng ghi nhận các hoạt động sáng tạo của Hà Nội gắn chặt với không gian di sản, làng nghề truyền thống và đời sống đương đại.

Chương trình Creative Meetups (Tụ hội sáng tạo) năm 2026 cũng được thiết kế nhằm kết nối cộng đồng sáng tạo, doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà thiết kế và công chúng, hướng tới một hệ sinh thái sáng tạo lâu dài.

Festival kết thúc, giá trị còn lại là gì?

Có một câu hỏi cần được đặt ra khi di sản ngày càng xuất hiện dày đặc trong các festival. Sau khi sân khấu tháo dỡ, ánh sáng tắt và chương trình khép lại, giá trị nào còn ở lại?

Sân khấu có thể tạo ra những khoảnh khắc đáng nhớ, công nghệ giúp di sản tiếp cận công chúng rộng hơn, nghệ thuật mở thêm những cách kể mới. Nhưng sức sống của di sản không nằm ở lượng chú ý mà một sự kiện tạo ra trong vài ngày.

Giá trị ấy chỉ thực sự được nối dài khi công chúng tiếp tục tìm đến, trải nghiệm, sử dụng và tạo ra những cách diễn giải mới từ di sản. Một festival về di sản có thể trở thành điểm mở của cả một hệ sinh thái trải nghiệm.

Khán giả rời sân khấu có thể tiếp tục đến bảo tàng, làng nghề, không gian sáng tạo. Câu chuyện lịch sử có thể được nối dài qua các tour khám phá, sản phẩm thiết kế và những trải nghiệm trực tiếp với nghệ nhân.

Chất liệu truyền thống khi bước vào thiết kế đương đại có thêm cơ hội tiếp cận thị trường. Làng nghề có thêm khách hàng, nghệ nhân có thêm đầu ra cho sản phẩm.

Âm nhạc có thể mở đường cho ẩm thực, kiến trúc, nghệ thuật và đời sống địa phương cùng tham gia vào chuỗi giá trị.

Khi các thành tố được kết nối, festival không dừng ở một sự kiện diễn ra trong vài ngày mà trở thành một cơ chế đưa di sản vào tiêu dùng văn hóa, tạo doanh thu cho cộng đồng và mở thị trường cho những sản phẩm sáng tạo dựa trên bản sắc.

Đây mới là phần khó. Một festival có lượng người tham dự lớn chưa chắc đã tạo ra một thị trường di sản mạnh.

Cần nhìn rộng hơn vào thời gian lưu trú, mức chi tiêu của khách, sản phẩm được bán, doanh thu của nghệ nhân, lượng khách quay lại, số dự án sáng tạo được hình thành sau sự kiện và khả năng tiếp tục khai thác nội dung di sản trên các nền tảng số.

Những chỉ số này giúp trả lời một câu hỏi quan trọng hơn lượng khán giả. Festival đã tạo ra bao nhiêu giá trị mới cho hệ sinh thái văn hóa và bao nhiêu giá trị trong số đó thực sự ở lại với cộng đồng?

Câu chuyện cũng liên quan trực tiếp tới những người sở hữu và thực hành di sản. Khi chất liệu truyền thống trở thành nguồn cảm hứng cho thiết kế, thời trang, âm nhạc hay sản phẩm du lịch, lợi ích kinh tế cần quay trở lại với cộng đồng đang gìn giữ giá trị ấy.

Dòng giá trị chỉ thực sự bền vững khi cộng đồng có vị trí trong quá trình sáng tạo, sản xuất và phân phối. Nếu giá trị kinh tế chỉ dừng ở sân khấu và truyền thông, di sản khó trở thành nguồn lực phát triển lâu dài.

Di sản mở rộng thị trường văn hóa

Festival Thăng Long - Hà Nội 2026 mở rộng một xu hướng đang hình thành ở Hà Nội. Di sản được đặt vào các không gian nghệ thuật đương đại, công nghệ được sử dụng để tạo thêm lớp trải nghiệm, còn công chúng trẻ được xem như lực lượng tham gia vào quá trình tiếp nối văn hóa.

Festival năm nay có hơn 3.000 nghệ sĩ và nghệ nhân tham gia, với các hoạt động trải rộng tại Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Bảo tàng Hà Nội, Bát Tràng và khu vực hồ Hoàn Kiếm.

Mô hình ấy cũng xuất hiện trong Lễ hội Văn hóa Thế giới tại Hà Nội lần thứ II, tổ chức tại Hoàng thành Thăng Long đầu tháng 10.2026.

Chương trình kết hợp di sản với âm nhạc hiện đại, Rap, Hip-hop, EDM, trình diễn quốc tế, công nghệ và các hoạt động tương tác. Ban tổ chức đặt “kết nối di sản với đời sống đương đại” thành một trong những nội dung của Festival.

Hàng loạt lễ hội, festival đương đại gần đây đang mở rộng vai trò của di sản trong đời sống văn hóa. Không gian lễ hội trở thành điểm giao thoa giữa di sản, nghệ sĩ, nhà thiết kế, công nghệ, doanh nghiệp và công chúng, từ đó hình thành những sản phẩm, trải nghiệm và cách biểu đạt mới.

Nhưng giá trị của không gian ấy không phải là việc tạo ra những màn trình diễn càng lớn càng tốt. Giá trị nằm ở khả năng giúp di sản có thêm công chúng, thêm sản phẩm, thêm thị trường và thêm lý do để được tiếp tục gìn giữ.

Đó cũng là ranh giới giữa việc sử dụng di sản làm phông nền cho một sự kiện và việc thực sự đưa di sản vào đời sống đương đại.

Khi lễ hội kết thúc mà công chúng vẫn muốn quay lại di sản, nghệ nhân có thêm sinh kế, sản phẩm văn hóa có thêm thị trường, nghệ sĩ có thêm chất liệu sáng tạo và cộng đồng tiếp tục giữ vai trò trong quá trình trao truyền, khi ấy festival mới thực sự tạo ra giá trị dài hạn.

Di sản bước vào lễ hội đương đại không phải để trở nên thời thượng. Di sản bước vào đó để tiếp tục được sáng tạo, được tiêu dùng, được trao truyền và tạo ra giá trị trong đời sống hôm nay.