Công nghệ số cần tư duy nghệ thuật mới

VHO - Ứng dụng công nghệ số đang mở thêm cách kể chuyện, làm mới không gian biểu diễn và đưa nghệ thuật đến gần công chúng. Nhưng để những hiệu ứng hiện đại thực sự phát huy giá trị, các đơn vị nghệ thuật còn phải giải quyết bài toán nhân lực, kinh phí, hạ tầng và cơ chế hợp tác, đồng thời giữ được bản sắc của từng loại hình.

Ngày 22.10, tại Hà Nội, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (Bộ VHTTDL) tổ chức tọa đàm Ứng dụng công nghệ số trong hoạt động nghệ thuật biểu diễn - Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn. Các đại biểu nhìn lại kết quả ứng dụng công nghệ, chỉ ra những vướng mắc và bàn giải pháp để chuyển đổi số đi vào hoạt động sáng tạo, biểu diễn.

Làm mới sân khấu, giữ hồn nghệ thuật

Phát biểu tại tọa đàm, ông Hoàng Hà - Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật cho biết, nghệ thuật biểu diễn được xác định là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa. Điều đó đòi hỏi đổi mới phương thức sáng tạo, tổ chức và quản lý, nhất là khi công nghệ đang thay đổi cách sản xuất, phổ biến và thưởng thức các sản phẩm văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu chủ động thích ứng với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045 cũng nhấn mạnh việc ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ.

Thực tế, công nghệ số đã góp phần thay đổi tư duy sáng tạo, quản lý, tạo cơ hội tăng nguồn thu và tái đầu tư cho các chương trình, vở diễn. Những chương trình thực cảnh như Tinh hoa Bắc Bộ, Ký ức Hội An cho thấy cách kết hợp biểu diễn với công nghệ để hình thành sản phẩm du lịch văn hóa hấp dẫn. Các vở Sơn thần thủy quái và Kỳ Yến - Bữa tiệc diệu kỳ của Liên đoàn Xiếc Việt Nam cũng mở ra hướng tiếp cận mới trong tổ chức không gian sân khấu.

Tuy nhiên, ông Hoàng Hà nhìn nhận quá trình này vẫn gặp khó về kinh phí, thiết bị, cơ sở vật chất và năng lực khai thác công nghệ. Nhiều cơ sở đào tạo chưa chú trọng kỹ xảo, sân khấu số; chính sách xã hội hóa chưa tạo đủ động lực để doanh nghiệp hợp tác lâu dài với đơn vị nghệ thuật, nghệ sĩ.

Nỗi lo còn nằm ở khả năng duy trì vận hành sau đầu tư. Trang thiết bị cần bảo dưỡng, cập nhật, trong khi mỗi tác phẩm lại có yêu cầu dàn dựng khác nhau. Nếu không có người hiểu cả kỹ thuật lẫn đặc trưng sân khấu, những thiết bị dễ chỉ được sử dụng trong vài chương trình rồi bỏ phí.

Từ thực tiễn Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng, Giám đốc Liên đoàn cho rằng, thay đổi cần bắt đầu ở tư duy của người đứng đầu, đạo diễn và ê kíp sáng tạo. Công nghệ phải được tính đến ngay khi xây dựng ý tưởng, kịch bản, thay vì đợi tác phẩm hoàn thành mới bổ sung hiệu ứng.

Theo ông, hình ảnh trên sân khấu cần tham gia vào câu chuyện, tạo tình huống, không gian và hỗ trợ nghệ sĩ thể hiện cảm xúc. Chỉ dùng màn chiếu cho đẹp sẽ khó khai thác hết giá trị của công nghệ. Với Sơn thần thủy quái, những không gian núi rừng, đại dương được mở rộng, tạo khác biệt so với cách dàn dựng tích Sơn Tinh, Thủy Tinh cách đây 20 năm, đồng thời giúp khán giả, nhất là người trẻ, theo sát diễn biến tác phẩm.

Dù vậy, NSND Tống Toàn Thắng nhấn mạnh công nghệ không thể thay thế tài năng nghệ sĩ. Ở nghệ thuật xiếc, cảm giác hồi hộp và những khoảnh khắc bùng nổ vẫn đến từ kỹ năng, bản lĩnh của người biểu diễn. Kết hợp hình ảnh, âm nhạc và diễn xuất còn giúp tổ chức tiết tấu hợp lý, dành những động tác kỹ thuật giá trị nhất cho cao trào, thay vì để nghệ sĩ liên tục thực hiện động tác khó. Cách dàn dựng này cũng giúp phân bổ sức lực tốt hơn. Để thích ứng, nghệ sĩ phải tập luyện trong điều kiện ánh sáng, không gian và yêu cầu kỹ thuật mới, bảo đảm an toàn khi biểu diễn. Vì vậy, đào tạo cần sớm cho học sinh, sinh viên làm quen với sân khấu có ứng dụng công nghệ.

Đại diện doanh nghiệp, ông Lê Anh Dũng, Giám đốc Trung tâm Hạ tầng số VTC (VTC Cloud), thuộc Tổng công ty Truyền thông đa phương tiện VTC, đồng tình rằng công nghệ là công cụ hỗ trợ, còn tài năng và cảm xúc của nghệ sĩ giữ vai trò quyết định. Theo ông, di sản, di tích, hoa văn, kiến trúc, trang phục Việt Nam nếu được số hóa, khai thác phù hợp sẽ trở thành nguồn chất liệu phong phú cho sáng tạo, làm nổi bật bản sắc dân tộc.

Ứng dụng số còn cần mở rộng sang khâu phân phối, phục vụ khán giả. Việc VTC phối hợp với Liên đoàn Xiếc Việt Nam bán vé trực tuyến là ví dụ thiết thực, giúp người xem chủ động mua vé, lựa chọn chỗ ngồi trước khi đến rạp.

Gỡ nút thắt nhân lực, hạ tầng và hợp tác

Ở Nhà hát Múa rối Việt Nam, việc chọn công nghệ phải tính đến điều kiện từng sân khấu. NSND Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc Nhà hát cho biết, những rạp có khoảng 200-300 chỗ ngồi bị giới hạn về không gian lắp đặt thiết bị, khoảng cách và tầm nhìn của khán giả. Vì thế, giải pháp phù hợp với sân khấu lớn chưa chắc hiệu quả trong rạp nhỏ.

Một khó khăn khác là thiếu nhân lực kỹ thuật âm thanh, ánh sáng. Theo ông, đầu tư thiết bị phải đi cùng cơ chế thu hút, đãi ngộ và giữ chân người làm kỹ thuật, truyền thông. Đào tạo nghệ sĩ cũng cần sát thực tế từng nhà hát để giảm thời gian đào tạo lại. Riêng sân khấu truyền thống, việc khuyến khích người trẻ đến với nghề và gắn bó lâu dài còn liên quan trực tiếp đến lực lượng kế cận.

Ở góc độ đào tạo, TS.NSND Trần Ly Ly, Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam, đề xuất hình thành các nhóm đồng sáng tạo, để đạo diễn, người làm công nghệ, âm thanh, ánh sáng, mỹ thuật và âm nhạc cùng xây dựng, thử nghiệm dự án. Sự phối hợp nên bắt đầu ngay tại nhà trường, giúp người học nhiều chuyên ngành hiểu cách làm việc chung và nhận ra công nghệ nào phù hợp với loại hình nghệ thuật mình theo đuổi.

Theo bà, đào tạo nhân lực số không dừng ở khả năng vận hành thiết bị. Người làm nghệ thuật còn cần hiểu cách tổ chức dữ liệu, quản lý hệ thống, phân phối vé và kết nối khán giả. Cùng với đó là cơ chế hợp tác minh bạch giữa đơn vị nghệ thuật và doanh nghiệp công nghệ, xác định rõ quyền lợi, trách nhiệm của các bên để có thể đầu tư dài hạn.

Từ những ý kiến đầy tâm huyết, có thể thấy muốn đưa công nghệ số vào nghệ thuật biểu diễn hiệu quả, đầu tư màn hình, ánh sáng hay kỹ xảo mới chỉ là một phần công việc. Quan trọng hơn là người làm nghệ thuật biết mình cần công nghệ để làm gì, được đào tạo để sử dụng thành thạo và có nguồn lực duy trì. Khi giải quyết được những vướng mắc ấy, sân khấu có điều kiện đổi mới cách thể hiện, mở rộng công chúng mà vẫn giữ được giá trị nghệ thuật và nét riêng của văn hóa Việt Nam.