Nhìn nhận đầy đủ hơn vai trò chiến lược của khoa học xã hội và nhân văn

VHO - Nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng cho năng lực sản xuất, thì khoa học xã hội và nhân văn là nền tảng của tư duy lãnh đạo, quản trị, phát triển văn hóa và con người. Những chỉ đạo mới đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm một lần nữa khẳng định vị trí chiến lược của lĩnh vực này trong sự phát triển đất nước.

Khoa học xã hội và nhân văn - nền tảng của năng lực lãnh đạo, quản trị quốc gia

Trong kết luận buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đối với công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Trưởng ban Chỉ đạo nhấn mạnh, nghiên cứu khoa học cơ bản phải được đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, để thực hiện mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam phải chuyển mạnh sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, dữ liệu, văn hóa và con người. Trong đó, Nghị quyết số 57 đã xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu.

Đáng chú ý, đối với khoa học xã hội và nhân văn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu cần nhìn nhận đầy đủ hơn vai trò chiến lược của lĩnh vực này. Nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng cho năng lực sản xuất và công nghệ quốc gia thì khoa học xã hội và nhân văn tạo nền tảng cho năng lực lãnh đạo, quản trị, xây dựng thể chế, phát triển văn hóa, con người và giữ vững ổn định xã hội. Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ, nhưng không thể nhập khẩu mô hình phát triển phù hợp với lịch sử, văn hóa và điều kiện của chính mình.

Khoa học xã hội và nhân văn có vai trò đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lý luận, xây dựng đường lối, hoàn thiện pháp luật, dự báo chiến lược, xây dựng hệ giá trị quốc gia, phát triển văn hóa và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Trao đổi với Văn Hóa về những chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm liên quan đến công tác nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, TS Nguyễn Viết Chức, Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn về Văn hóa - Xã hội (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) cho rằng, đây là những định hướng rất quan trọng, thể hiện sự thấu hiểu sâu sắc đối với đặc thù của hoạt động nghiên cứu khoa học nói chung và khoa học xã hội, nhân văn nói riêng.

TS Nguyễn Viết Chức nhận định, trong thực tế đã từng tồn tại những cách nhìn chưa đầy đủ về khoa học xã hội và nhân văn. Có thời điểm lĩnh vực này bị nhìn nhận theo hướng quá thiên về kinh nghiệm thực tiễn, coi nhẹ vai trò của nghiên cứu khoa học. Ngược lại, cũng có lúc lại tuyệt đối hóa tính hàn lâm, xa rời yêu cầu ứng dụng và thực tiễn cuộc sống. Cả hai cách tiếp cận đó đều không phản ánh đúng bản chất của khoa học xã hội và nhân văn.

Theo TS Nguyễn Viết Chức, khoa học xã hội là lĩnh vực đặc biệt bởi luôn gắn chặt với đời sống xã hội, con người và hoạt động quản lý. Vì vậy, bên cạnh nền tảng tri thức hàn lâm, lĩnh vực này còn đòi hỏi sự trải nghiệm thực tiễn và vốn sống sâu sắc.

“Khoa học xã hội đòi hỏi sự hài hòa giữa trải nghiệm sống và tri thức hàn lâm. Chỉ có tri thức mà thiếu trải nghiệm thì khó tạo ra những luận cứ chính sách sát thực tiễn. Nhưng nếu chỉ dựa vào kinh nghiệm mà không có nền tảng khoa học thì cũng không thể có tầm nhìn xa và những dự báo chiến lược”, ông nhấn mạnh.

Theo vị chuyên gia này, chính vì đặc thù đó mà vai trò của khoa học xã hội và nhân văn đôi khi khó nhận thấy ngay như các thành tựu của khoa học tự nhiên hay công nghệ. Sản phẩm của lĩnh vực này không phải là máy móc, thiết bị hay những công nghệ hữu hình mà là tri thức nền, các luận cứ khoa học, mô hình quản trị, dữ liệu xã hội và những giá trị văn hóa có khả năng định hướng sự phát triển của quốc gia trong dài hạn.

Đây cũng là lý do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo trong phát triển khoa học xã hội và nhân văn. TS Nguyễn Viết Chức cho rằng, đây là chỉ đạo “rất sâu sát thực tiễn” bởi sản phẩm của khoa học xã hội không thể được đánh giá đơn thuần theo logic thị trường hay hiệu quả thương mại trước mắt.

“Đó là nền tảng để giải quyết những vấn đề lớn của xã hội, để hoạch định chính sách và định hướng phát triển đất nước. Chính vì vậy, người lãnh đạo, quản lý cũng cần đồng hành, thấu hiểu và biết sử dụng những kết quả nghiên cứu khoa học xã hội như một nền tảng cho quá trình điều hành, quản trị”, TS Nguyễn Viết Chức phân tích.

Cần cơ chế đặc thù để phát huy giá trị của tri thức nền

Từ góc độ đó, những yêu cầu về đổi mới cơ chế đầu tư cho khoa học xã hội và nhân văn được xem là một trong những điểm nhấn quan trọng trong chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.

Theo đó, cần xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho lĩnh vực này, coi đây là đầu tư công chiến lược cho năng lực lãnh đạo, quản trị, thể chế, văn hóa, con người và sức mạnh mềm quốc gia; không áp dụng máy móc logic thương mại hóa sản phẩm mà phải có ngân sách nền ổn định, cơ chế đặt hàng chính sách và đầu tư cho dữ liệu xã hội, điều tra dài hạn, thư viện số, số hóa di sản.

TS Nguyễn Viết Chức cho rằng, cơ chế tài chính là điều kiện quan trọng để khoa học xã hội và nhân văn phát triển đúng hướng. Tuy nhiên, cùng với nguồn lực đầu tư, cần đổi mới cách đánh giá kết quả nghiên cứu theo hướng thực chất, tôn trọng giá trị sáng tạo và tính đột phá của các công trình khoa học.

Theo ông, không thể đánh giá các công trình khoa học xã hội một cách cơ học hay đồng nhất, bởi giá trị của nghiên cứu không nằm ở số lượng trang viết hay hình thức thể hiện mà ở những phát hiện mới, những luận cứ có khả năng góp phần giải quyết các vấn đề thực tiễn của đất nước.

TS Nguyễn Viết Chức cũng nhấn mạnh tinh thần cốt lõi của nghiên cứu khoa học là trung thực và sáng tạo. Trong nghiên cứu luôn tồn tại những rủi ro và không phải mọi đề tài đều đạt được kết quả như kỳ vọng ban đầu. Tuy nhiên, những nghiên cứu được thực hiện nghiêm túc, chỉ ra những giới hạn hoặc những hướng đi không phù hợp vẫn có giá trị đối với sự phát triển của tri thức và hoạch định chính sách.

Từ những chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có thể thấy, việc phát triển khoa học xã hội và nhân văn không chỉ nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học mà còn hướng tới xây dựng nền tảng tri thức cho năng lực lãnh đạo, quản trị quốc gia, hoàn thiện thể chế, phát triển văn hóa và con người Việt Nam.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế, việc nhìn nhận đầy đủ hơn vai trò chiến lược của khoa học xã hội và nhân văn chính là điều kiện quan trọng để phát huy sức mạnh nội sinh, bảo đảm sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.