Chuyện nghề mộc bên sông Thu Bồn

VHO - Có những khối gỗ theo chân du khách vượt hàng nghìn cây số để đến Anh, Pháp, Mỹ, Canada... Có những tác phẩm được trả giá hàng tỉ đồng nhưng người thợ mộc nhất quyết không bán. Và có một làng nghề từng đứng trước nguy cơ mai một, nay vẫn vang tiếng đục, tiếng đẽo mỗi ngày bên dòng Thu Bồn.

Ở làng Kim Bồng (phường Hội An, TP. Đà Nẵng), Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng dành hơn nửa đời người để gìn giữ nghề tổ. Từ những thớ gỗ vô tri, ông đã tạo nên nhiều tác phẩm mang dấu ấn của đất và người xứ Quảng, đưa nghề mộc truyền thống từ một làng quê bên sông Thu Bồn đến với bạn bè quốc tế.

Làng nghề hồi sinh

Là truyền nhân đời thứ 13 của một gia tộc làm mộc nổi tiếng ở Hội An, Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Sướng (SN 1969) sớm bén duyên với nghề dưới sự chỉ dạy của cha là Nghệ nhân Nhân dân Huỳnh Ri. Nhưng thứ ông tiếp nhận từ cha không dừng ở kỹ thuật đục đẽo hay chạm khắc. “Quan trọng nhất là nắm được cái thần của hoa văn. Mỗi đường chạm đều mang theo hồn cốt của làng quê”, ông chia sẻ.

Theo cha tham gia phục chế những ngôi nhà cổ ở Hội An rồi đến các đình, chùa khắp miền Trung, người thợ trẻ năm nào dần hiểu rằng nghề mộc không đơn thuần là tạo nên những sản phẩm đẹp mắt. Điều làm nên giá trị của tác phẩm là khả năng lưu giữ được hơi thở của người thợ và vùng đất đã sinh ra nghề. Chính từ những trải nghiệm ấy, ông từng bước hình thành phong cách riêng, kết hợp giữa sự chuẩn mực của nghề tổ với cảm xúc sáng tạo trong mỗi tác phẩm.

Khi Kim Bồng trải qua giai đoạn khó khăn, nhiều người lần lượt rời bỏ nghề, ông lại chọn quay về quê hương để gắn bó với xưởng mộc gia đình. Trong ký ức của ông, đó là quãng thời gian không ít người cho rằng nghề tổ rồi sẽ biến mất. Giữ được xưởng lúc ấy không còn là chuyện mưu sinh mà chính là cách giữ lại bằng được một phần ký ức của một làng nghề lâu đời.

Bước ngoặt xuất hiện vào năm 1996, khi nghề mộc Kim Bồng nhận được sự hỗ trợ từ UNESCO và UBND TP. Hội An (cũ) trong quá trình khôi phục và phát triển. Cũng từ đây, ông cùng gia đình đưa ra một quyết định quan trọng: Mở rộng việc truyền nghề thay vì chỉ gìn giữ trong phạm vi dòng họ.

Theo ông, một nghề có thể tồn tại trong vài thế hệ nếu chỉ được trao truyền trong nội tộc, nhưng để một làng nghề phát triển bền vững cần có lớp kế cận và sự chung tay của cả cộng đồng. Từ suy nghĩ ấy, cánh cửa xưởng mộc được mở rộng cho những người trẻ có đam mê. Dần dần, ngày càng có thêm lao động quay trở lại với nghề truyền thống, nhiều xưởng mộc trong làng cũng sáng đèn trở lại.

Đến nay, xưởng của ông vừa là nơi sản xuất, vừa là nơi đào tạo cho thế hệ kế tiếp. Cơ sở duy trì khoảng 10 lao động thường xuyên, đồng thời tham gia thi công, trùng tu nhiều công trình, tạo thêm việc làm thời vụ cho hàng chục lao động địa phương. Với nghệ nhân Huỳnh Sướng, đó vừa là sự tiếp nối của một nghề gia truyền vừa là cách để mạch nghề Kim Bồng tiếp tục chảy qua các thế hệ.

Hành trình vượt biển

Giữ được nghề đã khó, đưa nghề đi xa lại là một hành trình khó khăn hơn. Với nghệ nhân Huỳnh Sướng, những năm tháng gắn bó với xưởng mộc Kim Bồng không chỉ dành cho việc lưu giữ kỹ thuật truyền thống mà còn là quá trình tìm đường đưa sản phẩm đến với thị trường rộng lớn hơn.

Những đơn hàng đầu tiên đến một cách rất tự nhiên, theo chân các du khách ghé thăm làng. Hằng ngày, xưởng mộc vẫn mở cửa đón khách tham quan, trải nghiệm quy trình chế tác thủ công. Nhiều người sau khi tận mắt chứng kiến cách một khối gỗ vô tri dần trở thành tác phẩm hoàn chỉnh đã quyết định đặt hàng và giới thiệu sản phẩm cho bạn bè ở nước ngoài.

Từ những đơn hàng nhỏ lẻ ban đầu, đồ gỗ Kim Bồng dần có chỗ đứng tại các thị trường như Anh, Pháp, Mỹ hay Canada. Đến nay, nhiều sản phẩm được đặt làm riêng với giá từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng. Với các dòng nội thất thủ công, khách hàng sẵn sàng chi từ 2.000 - 10.000 USD (khoảng 50 - 250 triệu đồng), tùy theo chất liệu và độ tinh xảo.

Theo nghệ nhân Huỳnh Sướng, điều làm nên sự khác biệt của đồ gỗ Kim Bồng nằm ở chỗ mỗi sản phẩm đều được tạo nên từ một khối gỗ có đặc tính riêng. “Không khối nào giống khối nào, vì mỗi thớ gỗ có hướng đi riêng, mình phải hiểu nó thì mới tạo được hình”, ông nói.

Bởi vậy, gần như không có hai sản phẩm giống hệt nhau. Có tác phẩm được hoàn thiện trong vài giờ, nhưng cũng có những khối gỗ nằm lại trong xưởng hàng tháng trời để người thợ chờ đợi một ý tưởng phù hợp. Theo ông, làm nhanh có thể hoàn thành một sản phẩm, nhưng chưa chắc tạo nên được tác phẩm.

Tác phẩm Nguồn cội là một ví dụ tiêu biểu. Đoạt giải Ba tại cuộc thi Sản phẩm thủ công Việt Nam lần thứ 7 năm 2010, tác phẩm lấy cảm hứng từ truyền thuyết quả bầu của người Việt. Trên một khối gỗ liền không ghép nối, người thợ đã chạm khắc hơn 1.000 con rồng thời Lý cùng nhiều biểu tượng văn hóa như Hồ Gươm, Văn Miếu, chùa Một Cột... “Có người trả chiếc đỉnh hình quả bầu này 3 tỉ đồng nhưng tôi không bán. Tôi muốn giữ lại như một dấu mốc của nghề, bởi đây là tác phẩm không thể làm lại lần thứ hai”, ông Sướng chia sẻ.

Bên cạnh những tác phẩm có giá trị cao, xưởng mộc còn sản xuất tượng gỗ, tranh chạm và đồ lưu niệm phục vụ du khách. Dù sản phẩm thay đổi theo nhu cầu thị trường, ông cho rằng phần cốt lõi của nghề không thể đánh đổi. “Máy móc có thể làm nhanh hơn, nhưng không thay được tay người. Mất phần đó thì không còn là mộc Kim Bồng nữa”.

Bởi vậy, ông vẫn kiên trì với phương thức chế tác thủ công, xem đây là cách rõ nhất để giữ lại bản sắc của làng nghề. Những nỗ lực của ông cùng các nghệ nhân khác đã góp phần đưa nghề mộc Kim Bồng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016.

Hiện nay, làng nghề có khoảng 200 lao động tại hơn 20 cơ sở sản xuất, tiếng đục, tiếng đẽo vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày bên dòng Thu Bồn.

Năm 2013, Huỳnh Sướng được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Tháng 5.2025, ông tiếp tục được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân. Với người thợ đã dành cả đời cho gỗ, đó là sự ghi nhận dành cho cá nhân ông, đồng thời cũng là niềm vui chung của những người vẫn đang ngày ngày gìn giữ nghề mộc Kim Bồng.

Chiều xuống bên dòng Thu Bồn, trong xưởng mộc của ông, những khối gỗ vẫn nằm chờ bàn tay người thợ. Tiếng đục, tiếng đẽo vẫn đều đặn vang lên như đã từng vang suốt bao đời ở Kim Bồng. Giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, nhịp điệu ấy vẫn được giữ lại, như một cách để làng nghề tiếp tục kể câu chuyện của mình qua từng thớ gỗ.