Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số

VHO - Sáng 27.8, tại Hà Nội, Báo Nhân Dân đã tổ chức Hội thảo “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số”.

Tài sản trí tuệ trên môi trường số là nguồn lực quan trọng

Hội thảo có sự tham dự của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, các đại biểu Quốc hội, chuyên gia pháp lý, doanh nghiệp công nghệ thông tin và truyền thông cùng các cơ quan thông tấn, báo chí nhằm trao đổi và đề xuất giải pháp tháo gỡ các vướng mắc thực tiễn, thúc đẩy bảo hộ và phát triển tài sản trí tuệ trong lĩnh vực văn hóa.

Thực tế cho thấy, nhu cầu đối với các sản phẩm văn hóa Việt (như phim ảnh, âm nhạc, xuất bản phẩm) đang tăng trưởng vượt bậc với các kỷ lục doanh thu liên tiếp...

Số liệu thực tế từ Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) cho thấy, năm 2025, doanh thu tiền sử dụng tác quyền đạt hơn 424,3 tỉ đồng (tăng 8%), trong đó riêng từ website và ứng dụng số đã mang về gần 298 tỉ đồng.

Những con số trên cho thấy tài sản trí tuệ trên môi trường số đang ngày càng trở thành một nguồn lực kinh tế quan trọng.

Tuy nhiên, sự bùng nổ này cũng đi kèm với nguy cơ thất thoát bản quyền lớn nếu quyền sở hữu không rõ ràng. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu chiến lược đến năm 2030 ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP và tầm nhìn năm 2045 quy mô sản phẩm công nghiệp văn hóa số chiếm trên 80%, việc bảo vệ bản quyền không còn là câu chuyện riêng của cá nhân tác giả mà đã trở thành vấn đề then chốt để bảo đảm sự phát triển bền vững của nền kinh tế quốc gia.

Phát biểu khai mạc và đề dẫn Hội thảo, TS. Phan Văn Hùng, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân nhấn mạnh, sở hữu trí tuệ cần được nhìn nhận như một bộ phận của hạ tầng thể chế cho kinh tế số, kinh tế tri thức và phát triển văn hóa.

Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, động lực chủ yếu cho phát triển nhanh, bền vững; đồng thời yêu cầu thể chế đi trước một bước, vừa bảo đảm quản lý, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, loại bỏ tư duy “không quản được thì cấm”.

Bên cạnh đó, tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW, Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 và Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến 2045 là hướng tới khai thác nguồn lực sáng tạo, hình thành thị trường cho sản phẩm trí tuệ và xây dựng hệ sinh thái từ “Sáng tạo - Sở hữu - Phân phối”.

Cần thiết lập cơ chế phản ứng nhanh

Hội thảo đã tiếp cận toàn diện bài toán từ chính sách đến thực tiễn công nghệ thông qua các bài tham luận sâu sắc.

TS. Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, ĐBQH tỉnh Nghệ An, phân tích những thách thức pháp lý trong kỷ nguyên AI, nhấn mạnh sự cần thiết của Luật Trí tuệ nhân tạo với các quy định nghiêm ngặt về việc cấm thu thập dữ liệu huấn luyện AI trái phép và yêu cầu minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra. Ông đề xuất tháo gỡ điểm nghẽn thể chế bằng cách nâng cao chế tài hành chính và buộc gỡ bỏ nội dung lậu nhanh chóng.

Ông Quản Tuấn An, Trưởng phòng Quản lý và hợp tác quốc tế, Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phân tích những vấn đề đặt ra trong hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực thi, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng thị trường quyền tác giả, quyền liên quan minh bạch, hiệu quả và thích ứng với môi trường số.

Ông Trần Văn Trí, Giám đốc Công ty CP Truyền thông Luật Việt Nam làm rõ ranh giới quyền SHTT đối với dữ liệu đầu vào huấn luyện AI và sản phẩm đầu ra, xác định rõ trách nhiệm giữa nhà phát triển và người dùng AI.

Luật sư Lê Quang Vinh, Thành viên Ban Pháp chế VIPA, Giám đốc Công ty SHTT Bross & Partners kiến nghị chuyển trọng tâm thực thi sang việc định vị và xử lý chủ thể đứng sau hành vi vi phạm, thay vì chỉ gỡ bỏ thụ động các đường dẫn liên kết.

Ông Phạm Văn Tài, Phó Trưởng ban Phóng viên, Tạp chí SHTT & Sáng tạo dẫn chứng thực tế từ vụ việc của BH Media, chỉ ra các “điểm mờ” mà các đơn vị lạm dụng để khai thác bất hợp pháp tác quyền âm nhạc trên các nền tảng mạng xã hội.

Ông Bùi Minh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị, nhà sáng lập Công ty CP Công nghệ Dipnet, giới thiệu giải pháp ứng dụng công nghệ chuỗi khối (blockchain) để định danh số cho tác phẩm, tự động hóa việc rà quét và phân phối doanh thu bản quyền trực tiếp tới nhà sáng tạo theo thời gian thực.

Tại phiên tọa đàm, các diễn giả đã cùng hiến kế giải pháp gỡ điểm nghẽn phát triển văn hóa số. Đáng chú ý là đề xuất khẩn trương hiện thực hóa Nghị định số 277/2026/NĐ-CP về hạ tầng văn hóa số nhằm thiết lập hệ thống quản lý, bảo vệ bản quyền số liên thông quốc gia, xây dựng sàn giao dịch bản quyền số minh bạch nhằm trả lời rõ ràng ba câu hỏi: ai sở hữu? ai có quyền sử dụng? và dòng tiền đi về đâu?

Các đại biểu thống nhất cao về sự cần thiết phải thiết lập cơ chế phản ứng nhanh (fast-track) liên ngành giữa cơ quan quản lý, tòa án, ISP và các nền tảng số xuyên biên giới để nhanh chóng phong tỏa dòng tiền bất hợp pháp. Tư duy quản trị quyền phải chuyển từ đối phó bị động sang quản trị trọn vẹn vòng đời của tác phẩm sáng tạo, từ lúc xác lập quyền, định danh, cấp phép cho đến đối soát, phân chia lợi ích công bằng.