Nghệ thuật Xẩm “thức giấc” giữa thời hiện đại

VHO - Giữa nhịp sống hối hả và sự lấn át của âm nhạc hiện đại, nhiều người từng nghĩ những làn điệu Xẩm chỉ còn vang lên trong ký ức. Thế nhưng vẫn có những nghệ sĩ, nhà nghiên cứu bền bỉ giữ lửa, quyết không để di sản “chìm vào dĩ vãng”. Từ sân khấu, phố cổ đến các dự án cộng đồng, Xẩm đang dần trở lại, được gìn giữ, làm mới và tiếp tục ngân vang trong đời sống đương đại.

 Nặng lòng gìn giữ Xẩm cổ

Hát Xẩm là loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, trong các làn điệu Xẩm gửi gắm nhiều giá trị nhân văn như công cha nghĩa mẹ, tình yêu đôi lứa, tình anh em, cùng tinh thần yêu nước và ý chí chống giặc ngoại xâm…

Có thời gian, Xẩm đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, những năm gần đây, loại hình nghệ thuật này dần hồi sinh nhờ nỗ lực gìn giữ của nhiều nghệ sĩ và người trẻ tâm huyết, bằng việc giới thiệu Xẩm qua album, MV, chương trình biểu diễn… Nổi bật trong số đó là nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa (sinh năm 1976), truyền nhân xuất sắc của cố nghệ nhân hát Xẩm Hà Thị Cầu.

Không sinh ra trong cái nôi nghệ thuật, nhưng nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa lại chọn gắn đời mình với Xẩm. Hiện chị là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy âm nhạc dân tộc, đồng thời là thành viên nòng cốt của nhóm Xẩm Hà thành. Cơ duyên đến vào năm 1996, khi chị tham gia xử lý tư liệu điền dã của Viện Âm nhạc. Lần đầu nghe giọng hát thẳm sâu của nghệ nhân Hà Thị Cầu, chị lập tức bị chinh phục bởi những làn điệu Xẩm mộc mạc, da diết.

Từ ấy, Mai Tuyết Hoa dấn thân vào hành trình nghiên cứu và thực hành loại hình nghệ thuật này. Chị nhiều lần về Ninh Bình, tìm gặp nghệ nhân Hà Thị Cầu, kiên nhẫn học từng nhịp phách, từng cách nhả chữ. Lời dặn “hãy gìn giữ nghề Tổ” trước lúc bà đi xa đã thôi thúc chị bền bỉ gìn giữ và tiếp sức cho Xẩm sống lại giữa thời hiện đại.

Khi đã tích lũy được nền tảng vững vàng, năm 2009, chị cùng nhạc sĩ, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long thành lập nhóm Xẩm Hà thành. Từ những buổi biểu diễn định kỳ tại Chợ Đồng Xuân (Hà Nội), Xẩm dần trở lại với đời sống đô thị. Nhóm đã phục hồi nhiều làn điệu cổ như Xẩm Anh khóa, Xẩm phồn huê, Quyết chí tu thân… đặc biệt là điệu Xẩm tàu điện - âm thanh gắn với ký ức Hà Nội xưa.

Với quan niệm muốn Xẩm “sống” được thì phải bước cùng thời đại, nhóm Xẩm Hà thành mạnh dạn sáng tác các bài mang hơi thở đời sống như Xẩm Trà đá, Xẩm Bốn mùa hoa Hà Nội, Xẩm Tứ vị Hà thành… thậm chí thử nghiệm kết hợp xẩm với rap, beatbox, hip hop để thu hút khán giả trẻ. Không chỉ đưa Xẩm lên những không gian trang trọng như Nhà hát Lớn Hà Nội, chị còn khởi xướng Liên hoan hát Xẩm đầu tiên tại Ninh Bình năm 2019; đồng thời tích cực truyền dạy cho thế hệ nghệ sĩ kế cận.

Bên cạnh đó, chị cũng cho ra hai album Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời. Đặc biệt ở Vol.2, chị có màn kết hợp cùng con trai Nam Khánh, hiện theo học tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Chị thường nói vui: “Ai thấy Xẩm hay là tôi rủ hát Xẩm”.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho rằng, so với gần 30 năm trước, hát Xẩm đã có bước hồi sinh rõ rệt, không còn ở tình trạng đứt gãy. Sau các kỳ liên hoan, nhiều CLB Xẩm trên cả nước vẫn duy trì hoạt động, cho thấy loại hình nghệ thuật này vẫn có chỗ đứng trong cộng đồng.

Tuy vậy, phần lớn hoạt động hiện nay vẫn mang tính tự phát, chủ yếu dựa vào đam mê và sự tự nguyện của nghệ sĩ. Điều chị và các thành viên nhóm Xẩm Hà thành luôn trăn trở là liệu các thế hệ trẻ có đủ động lực để tiếp tục gắn bó với Xẩm. Theo chị, để Xẩm thật sự “sống” bền vững, rất cần sự vào cuộc của các cơ quan quản lý văn hóa với những chính sách cụ thể và thiết thực.

Nỗ lực đưa Xẩm vào trường học

Cùng với các nhà nghiên cứu hay nghệ nhân đau đáu với Xẩm, ngày nay nhiều người trẻ cũng bắt đầu nhập cuộc bằng những sáng kiến cộng đồng nhằm gìn giữ và lan tỏa loại hình nghệ thuật này. Nổi bật là dự án Xẩm đến trường do nghệ sĩ SOOBIN khởi xướng, với sự đồng hành chuyên môn của Trung tâm Xúc tiến Quảng bá Di sản Văn hóa phi vật thể Việt Nam. Dự án hướng tới mục tiêu đưa Xẩm ra khỏi không gian biểu diễn quen thuộc để bước vào giảng đường, nơi thế hệ trẻ có cơ hội tiếp cận và hiểu hơn về di sản âm nhạc truyền thống.

Chặng đầu tiên của hành trình diễn ra tại Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội vào tháng 12.2025. Tại đây, không gian hội trường trở nên sinh động khi các nghệ nhân trực tiếp biểu diễn, giới thiệu lịch sử và đặc trưng của nhiều làn điệu Xẩm như Xẩm chợ, Xẩm tàu điện, Xẩm cô đầu… Không chỉ lắng nghe, sinh viên còn được tham gia các workshop trải nghiệm: Tập hát, đánh nhịp, thử đàn bầu, đàn nhị, thậm chí tự mình biểu diễn Xẩm trên sân khấu…

Chính sự tương tác này giúp người trẻ thật sự “chạm” vào Xẩm, cảm nhận nhịp điệu và tinh thần của loại hình nghệ thuật dân gian này. Theo BTC, sau điểm khởi đầu tại Hà Nội, dự án sẽ tiếp tục mở rộng đến nhiều trường học ở miền Trung và miền Nam. Chuỗi hoạt động như workshop, biểu diễn trực tiếp, giao lưu với nghệ nhân và nghệ sĩ… được kỳ vọng tạo nên mạng lưới trải nghiệm văn hóa rộng khắp trong cộng đồng học sinh, sinh viên.

Việc đưa Xẩm vào học đường mang ý nghĩa giáo dục văn hóa sâu sắc. Qua những trải nghiệm trực tiếp, thế hệ trẻ hiểu hơn về bối cảnh xã hội, đời sống và tâm hồn của người Việt trong quá khứ, từ đó hình thành sự trân trọng đối với di sản. Khi Xẩm được kể lại bằng những cách tiếp cận mới, kết hợp với hơi thở đương đại, loại hình nghệ thuật này có thêm cơ hội bước gần hơn với thế hệ trẻ, tiếp tục sống và lan tỏa trong đời sống hôm nay.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa nhận định: “Việc ngày càng nhiều bạn trẻ làm mới, gìn giữ và lan tỏa Xẩm theo tinh thần đương đại là tín hiệu rất đáng khích lệ. Âm nhạc vốn luôn vận động cùng đời sống, vì thế mỗi thế hệ sẽ có cách tiếp nhận và thể hiện khác nhau, phù hợp với cá tính nghệ thuật cũng như đối tượng khán giả của mình.

Chính vì vậy, việc đưa Xẩm vào trường học hay các không gian sáng tạo giúp di sản không bị “đóng khung” trong quá khứ mà tiếp tục sống trong nhịp thở hôm nay. Khi được tiếp cận sớm, người trẻ không chỉ hiểu và yêu Xẩm hơn, mà còn có thể trở thành những người tiếp nối, làm giàu thêm sức sống cho loại hình nghệ thuật truyền thống này”.