NSND Vương Duy Biên: Từ hình khối đến những rung động con người

VHO - Gần như cả cuộc đời gắn với nghệ thuật, từ hội họa, điêu khắc đến sân khấu múa rối và quản lý văn hóa, NSND Vương Duy Biên vẫn luôn giữ cho mình một khoảng riêng để sáng tác. Ở đó, ông tìm thấy niềm vui trong những hình khối, gương mặt, câu chuyện đời thường và cả những công trình mang dấu ấn lịch sử. Triển lãm điêu khắc “Chuyện nhỏ, chuyện to” sắp diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là dịp để người nghệ sĩ nhìn lại hành trình ấy bằng ngôn ngữ ông đã theo đuổi suốt nhiều năm: Hình khối và cảm xúc.

Lớn lên từ mỹ thuật Có một điều dễ nhận thấy khi trò chuyện với NSND Vương Duy Biên là dù đã trải qua nhiều cương vị, từ nghệ sĩ, nhà quản lý sân khấu đến lãnh đạo ngành văn hóa, khi nói về sáng tác, ông vẫn giữ nguyên sự háo hức của một người làm nghề. Ông có thể kể về một tượng đài lớn với sự kỹ lưỡng của người điêu khắc, rồi ngay sau đó hào hứng nói về một tác phẩm nhỏ, một ý tưởng vui, một nét hài hước trong đời sống. Với ông, nghệ thuật trước hết phải có cảm xúc.

“Cái tôi luôn hướng đến là xúc cảm thẩm mỹ trong tác phẩm, dù là khuynh hướng nào, đề tài gì...!”, ông chia sẻ. Tinh thần ấy cũng được gửi gắm trong triển lãm Chuyện nhỏ, chuyện to sắp diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Đây là triển lãm đặc biệt với NSND Vương Duy Biên, bởi lần này ông dành toàn bộ không gian để giới thiệu các tác phẩm điêu khắc. “Tôi đã làm nhiều triển lãm cá nhân trong và ngoài nước. Nhưng đây là một triển lãm toàn điêu khắc. Có to, có nhỏ...! Cái quá to thì không mang về bày được, nên phải giới thiệu bằng ảnh”, ông nói.

Triển lãm không thể tập hợp đầy đủ bởi nhiều tác phẩm hiện nằm trong các bộ sưu tập, đặc biệt ở nước ngoài. Nhưng với ông, điều quan trọng không nằm ở số lượng mà ở việc, qua những tác phẩm được giới thiệu, người xem có thể phần nào nhận ra cách ông tư duy về điêu khắc. Mỗi tác phẩm đều có câu chuyện riêng. Đó có thể là một ý tưởng nhỏ để tương tác với người xem, một chút hài hước, một sự châm biếm nhẹ nhàng hay những chân dung ông thực hiện trong thời gian gần đây. Cách tiếp cận ấy khiến điêu khắc của ông không xa cách với đời sống.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống mỹ thuật, NSND Vương Duy Biên sớm tiếp xúc với nghệ thuật. Cha ông là họa sĩ, nhà nghiên cứu mỹ thuật Vương Như Chiêm, nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Học hết lớp 10 phổ thông, ông thi đỗ Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam. Sau gần năm năm học tập, ông tốt nghiệp loại giỏi và được phân về Nhà hát Múa rối Trung ương với vai trò họa sĩ, nhà điêu khắc. Đây trở thành một môi trường đặc biệt để người nghệ sĩ trẻ trưởng thành, nơi nghệ thuật tạo hình hòa vào sân khấu, con rối, ánh sáng, không gian biểu diễn và sự tương tác với khán giả.

Ông vừa làm nghề, vừa sáng tác, vừa tích lũy kinh nghiệm quản lý. Từ một họa sĩ, ông trở thành Phó Giám đốc rồi Giám đốc Nhà hát Múa rối Trung ương. Trong bối cảnh nhiều đơn vị nghệ thuật truyền thống còn khó khăn trong việc duy trì lịch biểu diễn, Nhà hát tìm cách mở rộng khán giả, đưa chương trình đến trường học, đồng thời đẩy mạnh phục vụ khách du lịch quốc tế.

Những chuyến lưu diễn tại Pháp, Đức, Hà Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản... góp phần đưa múa rối Việt Nam đến gần hơn với công chúng quốc tế. Tư duy của một nghệ sĩ khiến ông luôn quan tâm đến việc tìm cách thể hiện mới. Ông từng thử nghiệm nghệ thuật múa rối theo hướng sắp đặt, tạo ra những hình thức biểu đạt mới và được công chúng đón nhận.

Dù công việc quản lý ngày càng bận rộn, sáng tác chưa bao giờ rời khỏi cuộc sống của ông. Năm 2002, trong một lần chuẩn bị chuyến lưu diễn tại Hannover, Đức, ông vừa sắp xếp hành lý vừa đóng gói những bức tranh mang theo để triển lãm, giới thiệu tới những người yêu nghệ thuật. Hội họa khi ấy đã trở thành một phần bền bỉ trong đời sống sáng tạo.

Những tác phẩm của ông từng được giới mỹ thuật chú ý, trong đó Hạnh phúc là một dấu ấn. Tranh Vương Duy Biên được nhìn nhận bởi sự giản lược, chú trọng hình khối và cảm xúc, với những đề tài gần gũi như làng quê, phụ nữ và đời sống con người. Nếu hội họa cho ông một không gian để thể hiện những rung động tinh tế thì điêu khắc lại mở ra khả năng đối thoại trực tiếp với không gian và cộng đồng.

Những hình khối mang hơi thở cuộc sống

NSND Vương Duy Biên không sáng tác quá nhiều tượng đài, nhưng các tác phẩm của ông thường gây chú ý bởi cách tìm kiếm thần thái nhân vật thay vì chỉ tái hiện hình dáng. Tượng Đức Thánh Trần Hưng Đạo ở Nam Định (nay là Ninh Bình) là một trong những dấu ấn tiêu biểu. Sau khi được dựng trong không gian công cộng, tác phẩm trở thành hình ảnh quen thuộc với công chúng. Hình tượng này còn được sao chép, nhân bản nhiều kích thước và xuất hiện trong không gian đời sống. Một tác phẩm điêu khắc công cộng, vì thế, đôi khi có đời sống riêng sau khi rời xưởng sáng tác, được ghi nhớ, được yêu thích và bước vào ký ức cộng đồng.

NSND Vương Duy Biên cũng là tác giả tượng đài Tổng Bí thư Trường Chinh và gần đây là tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh với chủ đề Miền Nam trong trái tim tôi tại Kiên Giang (nay là An Giang). Ở tác phẩm về Bác cao 18m, đặt trong tổng thể công trình cao 20,7m, hướng ra biển, bàn tay phải đặt lên ngực trái gợi nhắc tình cảm của Người với miền Nam. Tượng Bác là công trình có quy mô lớn, tuy nhiên người nghệ sĩ vẫn chú ý đến những chi tiết tạo nên sự mềm mại của hình tượng, từ nếp quần, tà áo đến thần thái gương mặt.

Với NSND Vương Duy Biên, tượng đài có thể lớn về kích thước nhưng không được xa lạ. Đằng sau những khối đồng, đá vẫn phải là câu chuyện về một nhân vật, cùng những tình cảm mà nhân vật ấy gợi lên trong cộng đồng. Đó cũng là lý do ông luôn nhấn mạnh đến cảm xúc trong sáng tác.

Ngay cả khi đảm nhiệm những vị trí quan trọng trong ngành Văn hóa, từ Phó Cục trưởng, Cục trưởng Cục Nghệ thuật Biểu diễn đến Thứ trưởng Bộ VHTTDL, NSND Vương Duy Biên vẫn tìm cách dành thời gian cho nghệ thuật. Sau khi nghỉ chế độ, ông tiếp tục tham gia hoạt động văn hóa, nghệ thuật, đồng thời giữ cương vị Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam và Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Công nghiệp Văn hóa Việt Nam. Nhưng xưởng sáng tác vẫn là nơi ông trở về.

Ở “Bốt Tép”, một lô cốt cũ thời Pháp tại Sóc Sơn, ông tạo dựng không gian riêng cho đời sống nghệ thuật. Ngoài xưởng điêu khắc còn có phòng triển lãm, phòng hội họp, chiếu phim. Một nơi ở được biến thành không gian sáng tạo và nghệ thuật không chỉ hiện diện trong tác phẩm mà trở thành một phần của đời sống hằng ngày. “Khi người ta chọn những khu bề thế để sinh sống thì tôi chọn Bốt Tép làm nơi tá túc và sáng tác. Bạn thấy đấy, không khí nơi đây trong lành, tuyệt vời…”, ông cười hóm hỉnh. Câu nói ấy phần nào cho thấy tính cách của người nghệ sĩ, không quá câu nệ hình thức nhưng luôn cần một không gian để làm điều mình yêu thích.

Trong hội họa và điêu khắc, ông hướng đến sự tối giản, chú trọng hình khối và cảm xúc. Chất Việt, với ông, không nhất thiết phải được biểu đạt bằng những hình ảnh lớn lao mà có thể nằm trong một dáng người, một khuôn mặt hay một cử chỉ rất nhỏ. Triển lãm Chuyện nhỏ, chuyện to vì thế giống một cuộc gặp giữa người nghệ sĩ hôm nay với những dấu mốc đã đi qua trong hành trình sáng tạo.

Trong không gian không quá lớn của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, những tác phẩm nhỏ sẽ đứng cạnh hình ảnh của những công trình lớn; những hình khối cô đọng đối thoại với các tượng đài vốn gắn với không gian rộng lớn ngoài đời. “Biết đâu đem lại sự thay đổi trong cảm nhận, sự hình dung và cảm xúc. Hy vọng, Chuyện nhỏ, chuyện to sẽ đem lại cho người xem một chút thú vị và sự nhẹ nhàng trong nụ cười của mỗi người!”, ông nói.

Một mong muốn giản dị, cũng là cách một nghệ sĩ đã dành gần trọn cuộc đời cho văn hóa nhìn về nghệ thuật: Không nhất thiết phải nói những điều thật lớn, chỉ cần chạm được vào cảm xúc con người.