Mở rộng biên độ biểu đạt cho sân khấu Việt

VHO - Gần đây, một số đơn vị không ngần ngại phá vỡ lối mòn, thổi làn gió mới vào sân khấu bằng cách kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật trong cùng một vở diễn. Cách làm được ví như “một mũi tên, trúng hai đích”, khi mang đến món ăn tinh thần độc đáo cho khán giả; đồng thời, nâng cao ngôn ngữ biểu đạt, kỹ thuật dàn dựng và khả năng kể chuyện của sân khấu Việt.

 Nâng tầm ngôn ngữ sân khấu

Trong bối cảnh sân khấu hiện đại, việc kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật trong cùng một tác phẩm đang mở ra những hướng đi đầy triển vọng. Một vở diễn không còn kể chuyện bằng một loại hình nghệ thuật đơn lẻ mà các đơn vị nghệ thuật đã sáng tạo, kết hợp hài hòa giữa kịch, xiếc, chèo, cải lương, xẩm, múa rối, ca trù…

Sự giao thoa này tạo nên ngôn ngữ biểu cảm đa tầng, giúp câu chuyện vận hành theo nhiều nhịp điệu, cao trào và cung bậc cảm xúc khác nhau. Đồng thời, nó mở rộng biên độ kỹ thuật dàn dựng, cho phép đạo diễn, biên đạo và diễn viên khai thác tối đa tiềm năng từng loại hình. Đây chính là cách làm mới, giúp sân khấu vừa giữ được linh hồn nghệ thuật truyền thống, vừa phát triển ngôn ngữ kể chuyện đương đại, nâng tầm trải nghiệm khán giả và khẳng định sức sống của nghệ thuật biểu diễn trong thời đại mới.

Mới đây, Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp với Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia Việt Nam biểu diễn vở xiếc cải lương Trần Nhân Tông. Vở diễn gây ấn tượng mạnh nhờ sự kết hợp giữa xiếc và cải lương, mang đến trải nghiệm thị giác và thính giác độc đáo. Khán giả vừa đắm chìm trong những giai điệu cải lương da diết, giàu cảm xúc, vừa bị cuốn theo những màn xiếc thăng hoa, thể hiện kỹ thuật điêu luyện qua động tác cầu bật, tung hứng, đu dây và nhào lộn trên không…

Chất trữ tình, tự sự của cải lương hòa nhịp cùng sức sống trẻ trung, năng động của xiếc, tạo nên một chỉnh thể thống nhất: Cải lương như sợi dây dẫn mạch câu chuyện và tiết tấu vở, trong khi xiếc là những “phím nhấn” tô đậm diễn biến tâm lý và không gian sân khấu. Nhờ sự kết hợp hài hòa này, hình tượng nhân vật lịch sử được khắc họa không còn khô khan mà trở nên gần gũi, lôi cuốn khán giả trẻ - những người ưa sự mới mẻ và trải nghiệm đa chiều trên sân khấu hiện đại.

Từ kinh nghiệm của mình, thạc sĩ, biên đạo múa Nguyễn Thị Tuyết Minh nhấn mạnh, khán giả hiện đại không chỉ tìm kiếm giải trí mà còn khao khát những “món ăn tinh thần” độc đáo. Việc khai thác đồng thời nhiều yếu tố nghệ thuật trong cùng một tác phẩm là hướng đi hiệu quả, mang đến trải nghiệm tươi mới và khác biệt. Ngày nay, công chúng ít quan tâm vở diễn thuộc thể loại hay loại hình nào; điều họ chú trọng hơn là cách tác phẩm kể chuyện, nhịp điệu, khả năng khơi gợi cảm xúc và truyền tải thông điệp nhân văn, nơi mỗi chi tiết đều góp phần làm sống dậy sức mạnh và linh hồn của vở diễn.

Tại Liên hoan quốc tế Sân khấu thử nghiệm lần thứ VI năm 2025, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình đã giới thiệu tác phẩm Các cụ gánh còng lưng, hòa nhịp giữa chèo, cải lương, múa rối và âm nhạc truyền thống vào một cấu trúc hiện đại, tạo nên mạch kịch hấp dẫn và giàu sáng tạo.

Trước đó, nhiều tác phẩm khác cũng gây ấn tượng nhờ sự song hành của nhiều ngôn ngữ nghệ thuật: Tấm - Cám của Nhà hát Múa rối Thăng Long kết hợp chèo và rối; Ngàn năm mây trắng hội tụ cải lương, chèo, hát xẩm và ca Huế; Kiều dung hòa ba lê kinh điển phương Tây với ca trù, xẩm - những loại hình nghệ thuật cổ truyền của Việt Nam…

Khi được đặt cạnh nhau một cách hợp lý, các loại hình nghệ thuật không chỉ tôn vinh vẻ đẹp riêng mà còn cộng hưởng để nâng nhau lên, mở rộng tệp khán giả nhờ mỗi hình thức có cộng đồng người xem riêng. Đồng thời, sự kết hợp này cho công chúng thấy được tính sáng tạo và đa dạng của nghệ thuật hiện đại, đồng thời kéo dài sức sống cho di sản văn hóa và nghệ thuật truyền thống trong thời hiện đại.

Cẩn trọng, tránh xóa nhòa bản sắc các loại hình

Trong bối cảnh sân khấu hiện đại, việc kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật đang trở thành xu hướng, nhưng sự cẩn trọng là yếu tố quyết định để không làm nhòa bản sắc riêng của từng loại hình. Kịch, chèo, cải lương, múa rối, xiếc hay ca trù… đều có ngôn ngữ, quy luật và tinh thần đặc trưng, phản ánh lịch sử, văn hóa và kỹ thuật nghệ thuật riêng. Nếu người dàn dựng chỉ ghép nối hình thức một cách hời hợt, tinh thần cốt lõi và giá trị truyền thống có thể bị tổn hại, dẫn đến sự hỗn độn về nhịp điệu, cao trào và thông điệp.

Để đạt hiệu quả, việc kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật cần được nghiên cứu kỹ lưỡng, từ cấu trúc kịch bản, nhịp điệu, phân bố cao trào đến sự hòa hợp trong âm thanh, ánh sáng, chuyển động và không gian biểu diễn. Theo biên đạo múa Tuyết Minh, để các loại hình hòa quyện tự nhiên trong cùng một tác phẩm, người làm sân khấu hiện đại, đặc biệt là đạo diễn, phải nâng cao năng lực chuyên môn, thấu hiểu cái đẹp và nguyên lý sáng tạo của từng loại hình để chắt lọc, kết hợp và tạo ra ngôn ngữ biểu đạt mới, giàu sức hấp dẫn.

Đây là hành trình lao động nghệ thuật đòi hỏi sự thận trọng cao độ, bởi nếu chỉ chạy theo hiệu ứng bề nổi, vở diễn dễ rơi vào tình trạng ghép nối cơ học, thiếu liên kết nội tại. Điều quan trọng không phải là phô diễn thế mạnh riêng, mà là biết hạ “cái tôi” của từng loại hình, tìm ra dòng chảy biểu đạt chung, để các yếu tố nghệ thuật hòa quyện, làm nổi bật tư tưởng, chủ đề và hình tượng nhân vật mà tác phẩm muốn truyền tải.

Giám đốc Liên đoàn Xiếc Việt Nam, NSND Tống Toàn Thắng nhận định: Khi nhiều đơn vị cùng tham gia sáng tạo một tác phẩm, mỗi bên đều có xu hướng muốn tôn vinh thế mạnh của loại hình mình theo đuổi, đôi khi chiếm thời lượng lớn. Tuy nhiên, sự kết hợp này không thể dựa vào cảm tính mà phải tuân theo quy tắc chung, vì mục tiêu tổng thể của tác phẩm. Điều này đòi hỏi mỗi loại hình biết tiết chế và tìm tiếng nói chung. Ví dụ, xiếc với nhịp độ nhanh cần điều chỉnh để tạo không gian diễn cho chèo, tuồng, cải lương - các loại hình vốn có tiết tấu chậm.

Khi nhịp điệu được cân bằng, mỗi loại hình vừa tỏa sáng theo bản sắc riêng, vừa hòa vào chỉnh thể tác phẩm, tạo điểm chạm cảm xúc sâu sắc cho khán giả. Chỉ có như vậy, sự giao thoa nhiều loại hình mới phát huy giá trị, đồng thời là thước đo để đánh giá ý nghĩa của những nỗ lực làm mới sân khấu hôm nay.