Chữ “nen” trong Truyện Kiều

VHO - Truyện Kiều (Đoạn trường tân thanh), tác phẩm chính của Đại thi hào dân tộc Nguyễn Du – là ngôi sao chói lọi trong nền văn học cổ điển Việt Nam. Tác phẩm có giá trị hiện thực sâu sắc, tư tưởng nhân đạo trong sáng, hình thức nghệ thuật phong phú, dậm đà tính dân tộc…

Theo quy luật chung của văn học, thơ hay thường đa nghĩa. Hiểu được tác phẩm văn học quý báu này là điều không dễ dàng. Bởi lẽ, muốn hiểu sâu sắc Truyện Kiều ta cần phải rõ ý nghĩa câu chữ mà Đại thi hào sử dụng. Nếu chỉ cần hiểu sai một từ thôi, cũng dẫn đến việc lý giải hay phân tích lệch lạc cả một câu thơ, một tứ thơ… thậm chí cả một đoạn văn bản.

Trong bài viết này, chúng tôi chỉ bàn đến việc hiểu sao cho đúng từ “nen” ở câu thơ thứ 48 (câu bát) của Truyện Kiều:

“Ngựa xe như nước, áo quần như nen”

Ở các văn bản Truyện Kiều in đầy đủ, hoặc trích dịch trong sách giáo khoa Văn 9 tập I đều chú giải như sau: “Nen” là đông đúc, chen chúc… hoặc là: “chưa rõ nghĩa”!

Cũng có khi từ “nen” được chú thích là: “Nêm” – thành ra có nghĩa “chật cứng lại” – như nêm cối… Và vì vậy, người ta đã chú giải là: Nguyễn Du muốn nói tới sự đông đúc chen chúc của người đi trẩy hội Đạp thanh (?!).

Tại sao lại có cách lý giải độc đáo như vậy? Có thể trong nguyên bản Đoạn trường tân thanh - Truyện Kiều của Nguyễn Du, từ “nen” có bộ “Mộc” đứng trước chữ Nam (phương Nam), nên người chú giải đã từ việc làm cối xay thóc của dân ta ngày xưa: Lấy các dăm gỗ chẻ sẵn, đóng vào 2 thớt cối (đã lèn chặt đất khô) để tạo nên độ ma sát lớn để xay thóc, khiến cho vỏ trấu của thóc dễ dàng bị tách ra… Và thế là “nen” đã thành “nêm” như mọi người được biết…

Nếu lý giải như đã nêu, khi đọc cả hai câu 47, 48 trong Truyện Kiều (câu lục và câu bát): “Dập dìu tài tử giai nhân/ Ngựa xe như nước, áo quần như nêm” thì ta sẽ thấy một điều vô lý như sau: Cả cặp lục bát chỉ diễn đạt được một ý: Người đi trẩy hội đông đúc, chen chúc (!?).

Theo logic của câu thơ và logic của việc đi trẩy hội, chúng tôi cho rằng: với 2 câu (47, 48), Nguyễn Du không chỉ miêu tả sự đông đúc của người đi trẩy hội mà còn thể hiện sự đa dạng trên màu sắc áo quần của họ!

Để đi đến kết luận này, chúng tôi đã từng tìm hiểu vùng núi Hà Tĩnh – quê hương Nguyễn Du và biết rằng: Nơi đây có 4 loài cây bụi: ran, trám, móc, nen. Đặc biệt là cây nen có lá mỏng, nhỏ, nhiều màu sắc theo sự phát triển từng thời kì: Lúc mới nhú, lá có màu đo đỏ, sau chuyển sang phơn phớt hồng rồi phơn phớt tím; tiếp đó là xanh non, xanh lá mạ, cuối cùng mới chuyển sang xanh thẫm. Vì vậy, trên cây nen lúc nào cũng có sự đa dạng về màu sắc, nhất là mùa Xuân, mùa của cây cối đâm chồi nảy lộc. Sự đa dạng về màu sắc của cây “Nen” đã được Nguyễn Du so sánh với sự đa dạng về màu sắc áo quần của nam thanh nữ tú đi trẩy hội Đạp thanh, mới đúng với bối cảnh du ngoạn vào những ngày cuối cùng của mùa Xuân, khi cái giá lạnh đang dần được thay thế bằng hơi ấm của mùa Hạ sắp tới! Hiểu như thế, mới xứng tầm suy nghĩ của Đại thi hào dân tộc. 

Ta cũng biết rằng trong thời gian từ 1789 đến 1796 Nguyễn Du lưu lạc ở nhiều nơi: từ Thái Nguyên về Thái Bình rồi cuối cùng trở về quê hương Hà Tĩnh. Ông đã tự nhận mình là “Hồng Sơn hiệp lộ” (phường săn núi Hồng) và chắc là Nguyễn Du cũng sẽ nhận ra sự đa dạng trên màu sắc của cây “nen” để đưa vào tác phẩm của mình.

Văn học cổ thường mang tính ước lệ, tượng trưng; nhưng không vì thế mà ta bỏ qua những chi tiết liên quan đến tính địa phương của tác phẩm để giảng giải cho phù hợp với ý tưởng của tác giả!