Từ văn chương đến căn cốt văn hóa dân tộc

VHO - Trong dòng chảy đương đại, Truyện Kiều của Đại thi hào Nguyễn Du vẫn hiện diện như một mạch nguồn bền bỉ trong đời sống tinh thần người Việt. Vượt lên khuôn khổ của một kiệt tác văn chương, tác phẩm đã trở thành hệ giá trị văn hóa, đạo lý sống và thước đo nhân cách được truyền nối qua nhiều thế hệ.

Từ học đường đến không gian di tích, từ câu thơ lục bát đến những nét bút thư pháp non trẻ, Truyện Kiều đã và đang tiếp tục sống như một căn cốt văn hóa của dân tộc...

 Di sản không nằm yên trong sách

Non ba thế kỷ đã trôi qua nhưng Truyện Kiều chưa bao giờ thuộc về quá khứ. Trái lại, tác phẩm vẫn âm thầm hiện diện trong đời sống hiện đại, bền bỉ và sâu lắng. Không ồn ào, không phô trương, Truyện Kiều tồn tại như một mạch nguồn văn hóa, lặng lẽ bồi đắp tâm hồn người Việt qua từng thế hệ.

Vượt lên trên giá trị của một áng văn chương kinh điển, Truyện Kiều dần định hình như một hệ chuẩn văn hóa. Trong đó kết tinh những quan niệm sâu sắc của dân tộc về nhân cách, đạo lý và thân phận con người. Những câu thơ lục bát mềm mại tưởng chừng chỉ kể một câu chuyện đời người, nhưng thực chất lại đặt ra những vấn đề lớn về cách sống, cách lựa chọn và cách giữ mình trước những va đập khắc nghiệt của số phận.

Nguyễn Du không né tránh bi kịch. Ông nhìn thẳng vào nỗi đau con người, vào sự mong manh của kiếp nhân sinh, nhưng từ đó làm bật lên những giá trị bền vững của lòng nhân ái, của chữ hiếu, chữ tình và phẩm giá con người. Kiều không chỉ là câu chuyện về tài và mệnh, mà là bản trường ca về đạo làm người. Chính chiều sâu nhân văn ấy khiến Truyện Kiều không bao giờ cũ, dù được đọc lại trong bất kỳ thời đại nào.

Giữa nhịp sống gấp gáp hôm nay, khi những giá trị truyền thống đứng trước nhiều thách thức, Truyện Kiều càng cho thấy sức sống đặc biệt: Được gìn giữ, nuôi dưỡng và tái sinh bằng những con đường mới, đặc biệt trong môi trường giáo dục - nơi hình thành nhân cách cho các thế hệ tương lai: “Thiện căn ở tại lòng ta/ Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”.

Tại quê hương Đại thi hào Nguyễn Du, Truyện Kiều không chỉ hiện diện trong sách giáo khoa mà đã bước vào đời sống học đường bằng nhiều hình thức sáng tạo. Cô giáo Phan Thị Thùy Diễm - Giáo viên Tổng phụ trách đội Trường THCS Thành Mỹ (xã Tiên Điền) cho biết, việc đưa tác phẩm vào môi trường giáo dục được nhà trường thực hiện một cách linh hoạt và bền bỉ.

Bên cạnh các tiết học Ngữ văn, nhà trường thường xuyên tổ chức nhiều hoạt động ngoại khóa nhằm khơi dậy tình yêu và sự hứng thú của học sinh đối với Truyện Kiều và di sản Nguyễn Du. Đó là những tiết mục văn nghệ ca ngợi Truyện Kiều và quê hương Đại thi hào trong các chương trình giao lưu giữa giáo viên, học sinh và phụ huynh; là những phút đọc Kiều trong sinh hoạt đầu giờ; là hoạt động viết thư pháp trong các sự kiện văn hóa của địa phương...

Những hoạt động tưởng chừng giản dị ấy lại tạo nên sức lan tỏa sâu bền. Truyện Kiều không còn là những dòng chữ trong sách vở mà đã trở thành một phần đời sống tinh thần của lớp trẻ, được tiếp cận bằng âm nhạc, chữ viết, cảm xúc và trải nghiệm cá nhân. Từ đó, các em hình thành mối quan hệ tự nhiên với di sản văn hóa dân tộc, không phải bằng sự áp đặt mà bằng sự rung cảm.

Điều đáng nói, cách tiếp cận này không đặt nặng việc ghi nhớ hay phân tích máy móc, mà chú trọng nuôi dưỡng cảm xúc thẩm mỹ và giá trị sống. Qua Kiều, các em hiểu hơn về con người, về cách sống tử tế giữa những biến động của cuộc đời...

Con đường bền bỉ của giáo dục văn hóa

Trong dòng chảy ấy, câu chuyện của em Lê Duy Việt Tường, học sinh lớp 8A Trường THCS Thành Mỹ, là một minh chứng sinh động. Từ những năm tiểu học, Việt Tường đã sớm bộc lộ niềm yêu thích với thư pháp và Truyện Kiều. Em bắt đầu làm quen với thư pháp từ mùa hè năm lớp 4, ban đầu chỉ là sự tò mò trước những con chữ mềm mại, uyển chuyển, rồi dần mày mò tự học trước khi theo học bài bản.

Chính Truyện Kiều trở thành nguồn cảm hứng lớn nhất để Việt Tường gắn bó với thư pháp. Em đọc Kiều, quan sát những câu thơ quen thuộc được thể hiện bằng nét bút cổ truyền, rồi tự luyện viết tại nhà. Có thời điểm, khi mới học lớp 5, em đã thuộc gần 450 câu Kiều. Với em, học Kiều không phải để khoe trí nhớ, mà để thấm từng câu chữ, từng số phận con người trong tác phẩm.

Việt Tường chia sẻ, thư pháp vừa dạy viết chữ đẹp vừa dạy cách làm người. Muốn viết được chữ có hồn, người viết trước hết phải sống có tâm, có sự kiên trì và biết giữ đạo đức. Những bài học ấy, theo em, đều có thể tìm thấy trong Truyện Kiều - tác phẩm dạy con người cách đối diện với đau khổ mà không đánh mất phẩm giá, cách sống nhân ái giữa những éo le của cuộc đời.

Sinh ra và lớn lên ở thôn Thanh Yên, xã Tiên Điền, Việt Tường mang trong mình niềm tự hào về quê hương Nguyễn Du. Vào các dịp lễ, Tết, em thường cùng gia đình đến dâng hương tại Khu di tích Đại thi hào, lặng lẽ ngồi dưới gốc cây nóng và cây muỗm như một cách “xin lộc chữ”, để có thêm động lực học tập và rèn luyện. Nhiều năm liền, em đạt danh hiệu học sinh xuất sắc và đoạt giải trong các cuộc thi viết thư pháp Truyện Kiều do địa phương và nhà trường tổ chức.

Không chỉ riêng Việt Tường, tại Trường THCS Thành Mỹ với hàng trăm học sinh, nhiều em đang tiếp cận Truyện Kiều bằng những con đường khác nhau. Điều đáng quý là các em không xem Kiều như một “tác phẩm cổ” xa lạ, mà như một người bạn tinh thần, một kho bài học sống được truyền tải bằng ngôn ngữ đẹp và sâu.

Song song với học đường, Khu di tích Nguyễn Du cũng đang đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ và lan tỏa giá trị Truyện Kiều. Bà Trần Thị Vinh, Phụ trách BQL Khu di tích Nguyễn Du cho biết: Nhiều năm qua, nơi đây không chỉ là không gian tưởng niệm một danh nhân văn hóa, mà còn là điểm đến giáo dục truyền thống quen thuộc của học sinh trong và ngoài địa bàn.

Vào các dịp trọng đại, nhiều trường học tổ chức cho học sinh về dâng hương tưởng niệm Đại thi hào như một cách bồi đắp đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Những chuyến đi ấy không mang tính hình thức, mà được chuẩn bị kỹ lưỡng với nội dung tìm hiểu thân thế, sự nghiệp và di sản tư tưởng của Nguyễn Du gắn với chương trình giáo dục văn hóa.

Cùng với đó, các cuộc thi viết thư pháp đầu xuân được tổ chức thường xuyên tại Khu di tích đã góp phần đưa Truyện Kiều ra khỏi trang sách để hiện diện sinh động trong đời sống đương đại. Từ những nét bút đầu đời của học sinh đến sự tham gia của các nhà thư pháp, Truyện Kiều tiếp tục được viết lại, được truyền nối bằng những hình thức văn hóa gần gũi.

Hai trăm sáu mươi năm đã qua, Nguyễn Du vẫn hiện diện giữa đời sống hôm nay không phải bằng tượng đài bất động, mà bằng những con chữ đang tiếp tục được đọc, được viết và được cảm. Truyện Kiều vì thế không chỉ là một kiệt tác văn chương, mà là một căn cốt văn hóa - nơi người Việt soi mình, học làm người và giữ lấy những giá trị bền vững giữa bao biến động của thời gian.

Trong mỗi thời đại, Truyện Kiều lại được đọc theo một cách khác, nhưng cốt lõi nhân văn thì vẫn nguyên vẹn. Chính điều đó làm nên sức sống lâu bền của tác phẩm và khẳng định vị trí đặc biệt của Nguyễn Du trong dòng chảy văn hóa dân tộc.

“Gìn giữ và phát huy giá trị Truyện Kiều là câu chuyện của cả cộng đồng. Khi Kiều được sống trong học đường, được viết lại bằng nét chữ non trẻ, được cất lên trong những câu hát học trò, thì đó cũng là lúc di sản ấy tiếp tục sinh sôi, bám rễ sâu hơn trong tâm hồn các thế hệ tương lai”, ông Nguyễn Hải Nam - Chủ tịch gia tộc họ Nguyễn Tiên Điền nhấn mạnh.