“Đọc”Truyện Kiều bằng mỹ thuật đương đại

VHO - Trong dòng chảy phục hưng các giá trị kinh điển, Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du đang được tái sinh mạnh mẽ qua những ấn bản minh họa đặc biệt, nơi văn chương gặp gỡ hội họa đương đại.

 Từ những bộ sách quý, tranh minh họa công phu đến các dự án artbook giàu sáng tạo, các nhà xuất bản, họa sĩ và học giả đã cùng mở ra những cách “đọc Kiều” mới, giúp kiệt tác vượt khỏi khuôn khổ văn bản, tiếp tục sống động, lan tỏa và truyền cảm hứng trong đời sống văn hóa đương đại.

 Nàng Kiều trong diện mạo mới

Trong lịch sử văn học Việt Nam, hiếm có tác phẩm nào có sức sống bền bỉ và tầm ảnh hưởng sâu rộng như Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du. Hơn hai thế kỷ kể từ khi Đoạn trường tân thanh ra đời, nàng Kiều vẫn đồng hành cùng dân tộc, trở thành biểu tượng kết tinh của ngôn ngữ, văn hóa và tinh thần Việt Nam.

Nhân kỷ niệm 260 năm ngày sinh Nguyễn Du (1765-2025), nhiều đơn vị xuất bản đã giới thiệu các ấn bản Truyện Kiều mới, với nỗ lực làm mới di sản, đưa tác phẩm vượt ra khỏi không gian đọc truyền thống để tiếp cận thẩm mỹ hiện đại của độc giả thế kỷ XXI.

Tuần qua, Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam tổ chức ra mắt ấn bản Kim Vân Kiều và trưng bày 26 bức tranh Kiều chưa từng công bố của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm. Đây là lần đầu tiên một ấn bản Kim Vân Kiều hội tụ đồng thời bản dịch và chú giải quốc ngữ của học giả Nguyễn Văn Vĩnh (dựa theo bản in năm 1923), cùng hệ thống minh họa và bộ tranh Kiều được Nguyễn Tư Nghiêm sáng tác từ những năm 1960 của thế kỷ trước. Sự kết hợp này tạo nên cuộc gặp gỡ hiếm có của ba di sản lớn: Văn chương Nguyễn Du, chữ quốc ngữ của Nguyễn Văn Vĩnh và hội họa của Nguyễn Tư Nghiêm.

Từ góc độ mỹ thuật, họa sĩ Lương Xuân Đoàn, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam nhận định: Bộ tranh Kiều của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm là một sáng tác độc đáo, hiếm có trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam. Dấu ấn Nguyễn Tư Nghiêm thể hiện rõ qua kỹ thuật “thả màu trước, thả nét sau” giàu năng lượng cảm xúc; đường nét tạo hình độc đáo, không trùng lặp và không thể sao chép; cùng thủ pháp điệp màu và cảm quan tạo hình mang đậm dấu ấn cá nhân. Tất cả đã kết tinh thành một bộ tranh Kiều đặc biệt quý giá, lần đầu tiên được công bố trọn vẹn trước công chúng và giới chuyên môn.

Sự kiện không chỉ tôn vinh giá trị trường tồn của kiệt tác văn chương dân tộc, mà còn nhìn lại lịch sử phiên âm, chú giải và tiếp nhận Truyện Kiều trong đời sống văn hóa Việt Nam hơn hai thế kỷ qua. Đồng thời, đây cũng là không gian đối thoại sinh động giữa truyền thống nghệ thuật và tinh thần hiện đại, mở ra cho công chúng một cách “đọc Kiều bằng hình ảnh” giàu sáng tạo và giàu cảm xúc.

Nguồn cảm hứng vô tận cho sáng tạo

Theo thống kê của các nhà nghiên cứu, đến nay đã sưu tập được 63 văn bản Truyện Kiều cổ khác nhau. Mới đây, Thái Hà Books ra mắt ấn bản đặc biệt Truyện Kiều hội bản - bản Nôm của Hoàng gia triều Nguyễn, phát hành giới hạn 260 bản. Ấn phẩm được phục dựng dựa trên bản in năm 1894, với giả thiết liên quan đến vua Tự Đức, tái hiện nguyên vẹn quy cách sách cổ: Từ câu dẫn, số tờ, tóm lược nội dung, thơ chính văn đến chú giải và tranh minh họa. Đáng chú ý, phần tóm lược in mực son được cho là châu phê của nhà vua.

Điểm nhấn của ấn bản là 146 bức tranh minh họa bằng mực nho tinh xảo, giàu chi tiết, cùng hơn 700 lời chú giải công phu. Đây là kho tư liệu quý giúp người đọc hiểu sâu văn bản, cho thấy cách Truyện Kiều được tiếp nhận và trân trọng trong lịch sử.

260 cuốn Truyện Kiều hội bản tương ứng với 260 năm ngày sinh Nguyễn Du, được thiết kế thành hai ấn bản thủ công với hai cách tiếp cận khác nhau, cùng hướng về cội nguồn văn hóa Việt. Trong đó, ấn bản sơn mài Truyện Kiều - Tiết thanh minh, trong dịp hội Đạp Thanh (160 bản) lấy cảm hứng từ bức họa tiết thanh minh, sử dụng nhũ vàng và vỏ trứng tạo hiệu ứng ánh sáng huyền ảo. Ấn bản Truyện Kiều - Họa tiết rồng thêu trên vải gấm (100 bản) mang tinh thần triều đại và lịch sử, với những mũi thêu thủ công tinh tế, hòa quyện sắc đỏ - vàng trên nền gấm sang trọng.

Trong khi Thái Hà Books tái hiện di sản cổ, NXB Kim Đồng lại mang đến diện mạo trẻ trung, hiện đại cho Truyện Kiều. Ấn bản đặc biệt do họa sĩ Nguyễn Công Hoan minh họa, với 40 bức tranh vẽ trên giấy xuyến chỉ mỏng, chủ đạo hai gam vàng và xanh lá. Những hình ảnh quen thuộc của văn hóa Việt như rặng liễu, khóm tre, buồng cau, cây chuối… được đưa vào tranh, tạo nên không gian nghệ thuật gần gũi mà tinh tế.

Ở góc độ học thuật, trước đó, NXB Chính trị quốc gia Sự thật đã ra mắt bộ năm ấn bản Truyện Kiều, dựa trên các công trình khảo cứu của học giả cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, góp phần bảo tồn và giới thiệu các văn bản khác nhau của kiệt tác. Đặc biệt, khi xếp 5 cuốn sách cạnh nhau, phần gáy tạo thành chân dung nàng Kiều - một chi tiết sáng tạo giàu tính biểu tượng.

Việc liên tục ra mắt và làm mới minh họa Truyện Kiều phản ánh xu hướng nổi bật của ngành xuất bản hiện nay: Sách không chỉ để đọc, mà còn để ngắm và sưu tầm. Mỗi ấn bản mới là một cách “đọc lại” Nguyễn Du, mỗi nét vẽ hôm nay là một cách giải mã mới, giúp kiệt tác không bị đóng băng trong quá khứ mà tiếp tục sống động cùng hơi thở của thời đại.