Âm nhạc giáo dục nhân cách và nhân cách trong âm nhạc

VHO - Âm nhạc giữ vai trò quan trọng trong giáo dục nhân cách, phản ánh nhân sinh quan người sáng tạo, đồng thời tác động lâu dài đến đời sống văn hóa, xã hội.

Âm nhạc có chức năng giáo dục con người, và việc xây dựng nhân cách bằng âm nhạc đã được nhân loại thực hiện từ hàng ngàn năm, có thể nói là từ khi con người biết sáng tạo và thưởng thức âm nhạc.

Đó là những lời ru của mẹ, của bà dạy điều hay lẽ phải; là những bài đồng dao giúp trẻ học nói, học chơi; là những câu ca vè, hò, lý, ví, giặm… khuyên dạy điều nhân nghĩa, dạy cách làm người.

Những bài học nhân cách bằng âm nhạc ấy được sáng tạo để mang đến cái đẹp, góp phần tạo nên sự hoàn chỉnh cho nhân cách con người. Ở bất cứ dân tộc nào, âm nhạc cũng ra đời và tồn tại gắn liền với mục đích ấy. Từ nhiều ngàn năm nay, âm nhạc luôn đồng hành cùng đời sống xã hội, vừa phản ánh vừa tác động đến sự hình thành nhân cách của con người.

Theo C. Mác, âm nhạc có các chức năng nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ và nhiều chức năng xã hội khác. Nhà giáo dục A. Xô–khor từng khẳng định: “Âm nhạc là một trong những phương tiện mạnh mẽ nhất để giáo dục con người”. Trước đó, các triết gia phương Đông cổ đại cũng đã nhìn nhận sâu sắc vai trò của âm nhạc trong việc điều chỉnh đạo đức và trật tự xã hội.

Khổng Tử cho rằng: “Để làm thay đổi đạo đức và tập quán, không có gì bằng âm nhạc”. Tuân Tử nhấn mạnh: “Âm nhạc nhập vào lòng người rất sâu, cảm hóa người rất nhanh, cho nên các tiên vương phải trau dồi lý luận âm nhạc. Nhạc mà bình thì dân hòa không bị dục vọng lôi cuốn. Nhạc nghiêm trang thì dân tề nhất mà không loạn… Trái lại, nhạc mà bất nghiêm và hiểm hóc thì dân sa đà mà bỉ tiện, loạn lạc và tranh giành…”.

Trong nghiên cứu hiện đại, Alan P. Merriam đã chỉ ra 10 chức năng của âm nhạc – thường được gọi là “10 chức năng âm nhạc của Merriam”.

Theo đó, âm nhạc không chỉ biểu hiện cảm xúc hay tạo phản ứng thể chất (như âm nhạc trong khiêu vũ, nghi lễ), mà còn mang chức năng thẩm mỹ, là biểu tượng văn hóa, góp phần duy trì và tiếp nối bản sắc dân tộc, giúp các thành viên trong cộng đồng nhận diện nhau, củng cố tổ chức xã hội (như quốc ca, những bài hát của đoàn thể…).

Âm nhạc còn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tín ngưỡng, nghi lễ tôn giáo và là phương tiện giao tiếp, giải trí phổ biến của con người.

Từ những phân tích này, các nhà nghiên cứu giáo dục, tâm lý và thẩm mỹ học âm nhạc có cái nhìn toàn diện hơn về vai trò của âm nhạc đối với sự phát triển con người. Nhiều công trình đã khẳng định mối tương quan giữa âm nhạc với sự phát triển trí lực, thể lực và nhân cách.

GS. Jeanne Bamberger cho rằng âm nhạc góp phần phát triển ngôn ngữ, tư duy, trí nhớ, khả năng tập trung, tính kiên trì, sự nhạy bén, tư duy logic, trí tưởng tượng và năng lực làm việc độc lập của trẻ em.

Một trong những nghiên cứu gây chú ý về tác động trực tiếp của âm nhạc đối với giáo dục nhân cách là công trình của TS. Alfred A. Tomatis (người Pháp). Năm 1991, ông công bố quan điểm về “hiệu ứng Mozart” trong tác phẩm Pourquoi Mozart? (Tại sao lại là Mozart?).

Thông qua việc cho nhiều trẻ em nghe nhạc Mozart, ông chứng minh những tác động tích cực đối với sự phát triển trí não, kỹ năng và nhân cách. Không chỉ trẻ em, những người mẹ nghe nhạc Mozart trong thai kỳ cũng góp phần giúp con sinh ra có khả năng nhận thức, cảm xúc và âm nhạc tốt hơn.

Sau khi công trình này được công bố, “hiệu ứng Mozart” nhanh chóng bị thương mại hóa dưới nhiều hình thức khác nhau. Dù có những yếu tố mang tính quảng bá, lợi nhuận, không thể phủ nhận một thực tế: âm nhạc có vai trò quan trọng trong giáo dục nhân cách, thậm chí từ khi con người còn trong bụng mẹ.

Âm nhạc mang đến sự phát triển tương đối toàn diện cho con người, cả về thể lực lẫn trí lực, trở thành một phương tiện và tác nhân giáo dục đặc biệt.

Là một loại hình nghệ thuật mang tính biểu hiện cao, ngôn ngữ âm nhạc gắn bó chặt chẽ với tiếng nói, dễ dàng tạo xúc cảm mạnh mẽ và vượt qua mọi rào cản về quốc gia, chủng tộc, tín ngưỡng hay giai tầng xã hội. Âm nhạc là tiếng lòng, thể hiện cảm xúc và tư tưởng của người sáng tác, người trình diễn.

Trong nhiều giai đoạn lịch sử, âm nhạc đã hiệu triệu hàng triệu con tim cùng chung lý tưởng, sẵn sàng dấn thân, chiến đấu và hy sinh vì cộng đồng, vì Tổ quốc. Đó là sự vận dụng tích cực chức năng giáo dục của âm nhạc và là minh chứng rõ nét cho vai trò của âm nhạc trong việc hình thành nhân cách con người.

Tuy nhiên, nếu người sáng tạo làm ra loại âm nhạc có nội dung lệch chuẩn, xa lạ với truyền thống văn hóa dân tộc thì cũng mang đến những tác hại.

Những ca từ dung tục, giai điệu trống rỗng, tiết tấu kích động, lời lẽ thiếu chuẩn mực có thể gây nên những xúc cảm lệch lạc, hoang đàng, thậm chí kích động hành vi phản nhân văn. Âm nhạc uỷ mị, mê muội, hoặc dậm dật với ngôn ngữ thô bỉ có thể dẫn đến những hệ lụy lâu dài đối với đời sống tinh thần xã hội.

Về bản chất, không có thứ âm nhạc nào tồn tại “tự thân”. Âm nhạc phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và nhân cách của người sáng tạo ra nó. Như cách nói dân gian: “người làm sao, chiêm bao làm vậy”, âm nhạc chính là sự bộc lộ nội tâm của người sáng tác.

“Nhân cách trong âm nhạc” vì thế là nhân sinh quan, giá trị sống và đặc điểm đạo đức của chủ thể sáng tạo được thể hiện thông qua tác phẩm. Mỗi dòng nhạc, mỗi sản phẩm âm nhạc đều mang dấu ấn nhân cách của người làm ra nó.

Từ khi Internet trở thành mạng lưới toàn cầu, âm nhạc bước vào một không gian sáng tạo và lan tỏa mới. Không gian mạng cho phép bất kỳ ai cũng có thể sáng tác, trình diễn, giới thiệu và quảng bá sản phẩm của mình.

Âm nhạc trên mạng vì thế phong phú và sôi động hơn, nhưng đồng thời cũng bộc lộ rõ vấn đề nhân cách của chủ thể sáng tạo. Không ít lần, dư luận phản ứng mạnh mẽ trước những sản phẩm âm nhạc có nội dung phản cảm, lệch chuẩn văn hóa, đi ngược thuần phong mỹ tục…

Với thực phẩm kém chất lượng, xã hội có hệ thống luật pháp để kiểm soát và xử phạt. Nhưng với những “món ăn tinh thần” độc hại, cơ chế bảo vệ công chúng vẫn còn thiếu và chưa đủ mạnh. Tác hại của những sản phẩm này không bộc lộ ngay, mà âm thầm, lâu dài, ảnh hưởng đến đạo đức, lối sống và bản sắc văn hóa dân tộc.

Âm nhạc phản ánh xã hội, đồng thời tác động trở lại xã hội. Như John Blacking từng khẳng định, âm nhạc tồn tại trong mối quan hệ hữu cơ với văn hóa và đời sống xã hội. Âm nhạc tiến bộ mang trong mình tư tưởng tích cực của thời đại, có khả năng giáo dục nhân cách và góp phần cải biến xã hội.

Ngược lại, những sản phẩm lệch chuẩn cần được phê phán và có biện pháp xử lý phù hợp. Công chúng – những người thụ hưởng âm nhạc cần được bảo vệ và có quyền lên tiếng trước các sản phẩm gây hại.

Nhận thức đúng chức năng giáo dục của âm nhạc là điều cần thiết. Âm nhạc mang đến những giá trị nhân văn cho con người, đồng thời phản ánh nhân cách của người nghệ sĩ. Vì vậy, người sáng tạo âm nhạc cần ý thức rõ trách nhiệm xã hội của mình, bảo vệ nhân cách cá nhân và chịu trách nhiệm về tác phẩm trước công chúng và xã hội.