Khi trẻ em sống hai thế giới

VHO - LTS: Trong thời đại số, trẻ em lớn lên với tốc độ tiếp xúc thông tin nhanh hơn bất cứ thế hệ nào trước đó. Màn hình, kết nối Internet và các nền tảng trực tuyến đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống hằng ngày của các em.

Bên cạnh những lợi ích về học tập, kết nối và giải trí, môi trường mạng cũng đặt ra nhiều thách thức mới cho trẻ, từ nội dung độc hại, bắt nạt trực tuyến đến các hình thức xâm hại tinh vi... Thực tế đó cho thấy, khi các em đang sống song song trong đời sống thực và không gian mạng, vai trò của gia đình - nơi gần gũi và bền vững nhất - tiếp tục giữ vị trí nền tảng trong việc đồng hành, lắng nghe và bảo vệ trẻ trong suốt quá trình trưởng thành.

Theo thống kê của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05 - Bộ Công an), có tới hơn 77% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam truy cập Internet hằng ngày. 

Một khảo sát riêng với gần 2.800 trẻ tại 16 tỉnh, thành phố do A05 thực hiện cuối tháng 11.2025 đã cho thấy một thực tế đáng chú ý hơn: 100% trẻ em tham gia khảo sát cho biết đã từng gặp ít nhất một dạng rủi ro trên môi trường mạng. Những con số trên cho thấy, trẻ em đang sống song song ở hai thế giới, thực và ảo, với không ít rủi ro, hệ lụy.

Không gian mạng trở thành một phần đời sống của trẻ

Nếu nhìn vào một ngày điển hình của trẻ em hôm nay, sẽ thấy Internet hiện diện gần như xuyên suốt. Buổi sáng, trước khi đến lớp, nhiều em tranh thủ xem video ngắn, lướt mạng xã hội. Giờ ra chơi, thay vì vận động ngoài sân trường, không ít em tụm lại quanh chiếc điện thoại thông minh, cùng theo dõi một nội dung đang “hot”. Buổi chiều, sau giờ học, trẻ lại tiếp tục sử dụng Internet để tìm tài liệu, trao đổi bài vở, nhưng cũng dễ bị cuốn vào dòng chảy giải trí kéo dài. Buổi tối, thay vì trò chuyện với cha mẹ về một ngày ở trường, nhiều em lại kết nối với bạn bè qua các nhóm chat, phòng trò chuyện trực tuyến.

Khảo sát của A05 cho thấy, gần một nửa số trẻ được hỏi (47,9%) sử dụng Internet từ 1-3 giờ mỗi ngày; 18,8% sử dụng từ 4-6 giờ; 2,3% dành hơn 10 giờ/ngày trên mạng. Những con số này không đơn thuần nói lên thời lượng sử dụng thiết bị, mà còn cho thấy màn hình đã trở thành một phần đời sống của trẻ. Với nhiều em, Internet không chỉ là nơi tìm kiếm thông tin mà còn là nơi các em tạo dựng một phiên bản khác của chính mình - một “cái tôi” xuất hiện qua hình ảnh, lời bình luận, trạng thái, video… và được đo đếm bằng lượt thích, lượt xem, lượt chia sẻ.

Chính trong không gian ấy, trẻ thấy mình được tham gia một “cộng đồng” rộng lớn hơn lớp học, rộng hơn khu phố, rộng hơn cả những gì gia đình nhìn thấy. Các chuẩn mực giá trị, cách nhìn về bản thân, cách đánh giá người khác, thậm chí cả ước mơ nghề nghiệp... cũng có thể được định hình bởi những gì xuất hiện trên màn hình nhiều hơn là từ những người lớn xung quanh.

Con số khảo sát cũng cho thấy bức tranh sử dụng Internet của trẻ em Việt Nam đang ngày càng rõ nét hơn về cấu trúc và chiều sâu. Cuộc khảo sát thu thập dữ liệu từ 2.775 trẻ em đã đồng ý cung cấp thông tin, trong đó nhóm tuổi tham gia đông nhất là 11-13 tuổi, chiếm 59%; tiếp theo là nhóm 14-16 tuổi với 37%; trẻ dưới 10 tuổi chiếm 4%. Về giới tính, trẻ em nữ chiếm 54,4%, trẻ em nam chiếm 43,8%, còn lại 3,8% không muốn chia sẻ giới tính. Đây là nhóm tuổi đang ở giai đoạn chuyển tiếp quan trọng của phát triển tâm sinh lý, khi nhu cầu khẳng định bản thân, được công nhận và được kết nối gia tăng mạnh mẽ.

Dữ liệu khảo sát cũng cho thấy, Internet không còn là công cụ sử dụng mang tính thời điểm, mà đã trở thành thói quen thường nhật. Có tới 47,9% trẻ em cho biết dành từ 1-3 giờ mỗi ngày để sử dụng Internet; 27,1% sử dụng dưới 1 giờ; 18,8% sử dụng từ 4-6 giờ và 2,3% trẻ tham gia khảo sát báo cáo thời lượng sử dụng trên 10 giờ mỗi ngày. Điều này cho thấy, với một bộ phận không nhỏ trẻ em, không gian mạng chiếm vị trí đáng kể trong quỹ thời gian sinh hoạt, song hành cùng việc học tập, vui chơi và nghỉ ngơi.

Đáng chú ý, trong các thảo luận nhóm, trẻ em nhìn nhận Internet không chỉ như một phương tiện giải trí, mà còn là nơi để học tập, tìm kiếm thông tin, kết nối bạn bè, thể hiện quan điểm cá nhân và tìm kiếm sự chia sẻ khi gặp khó khăn.

Mạng xã hội, nền tảng chia sẻ video, các nhóm trò chuyện trực tuyến trở thành “không gian sinh hoạt thứ hai”, nơi trẻ hiện diện bằng danh tính số và xây dựng mối quan hệ vượt ra ngoài phạm vi gia đình, nhà trường và khu dân cư. Chính từ đây, đời sống số của trẻ em hình thành như một phần gắn chặt với đời sống thực, tạo nên hai thế giới song song mà trẻ đang cùng lúc bước đi.

... và những rủi ro, hệ lụy

Nếu như bức tranh về thời lượng sử dụng Internet cho thấy mức độ “sống chung với màn hình” của trẻ, thì số liệu về rủi ro giúp phác thảo phần tối của bức tranh đó. Khảo sát mà A05 thực hiện cuối năm 2025 chỉ ra rằng: 53% trẻ từng tiếp xúc với nội dung độc hại, phản cảm, từ các hình ảnh, video khiêu dâm, đến những nội dung kích động thù ghét, bạo lực; 40% trẻ cho biết từng bị lừa đảo, xúc phạm hoặc đe dọa trên không gian mạng. Một báo cáo khác công bố trong năm 2025 cho thấy 91% trẻ em Việt Nam sử dụng Internet và 36,5% từng gặp phải nội dung “bẩn” theo nghĩa rộng - những nội dung không phù hợp lứa tuổi nhưng lại xuất hiện dày đặc trên các nền tảng trực tuyến.

Đáng lo ngại hơn, một cảnh báo được nêu ra trong năm 2025 là con số khoảng 94.000 người dùng Internet ở độ tuổi 12-17 tại Việt Nam được xác định là nạn nhân bị bóc lột và xâm hại tình dục qua mạng. Phía sau con số đó là những trường hợp bị dụ dỗ gửi hình ảnh riêng tư, bị ghi hình trái phép, đe dọa phát tán, bị lôi kéo vào các nhóm kín để chia sẻ nội dung nhạy cảm.

CLB Bảo vệ trẻ em Việt Nam trên không gian mạng ghi nhận 40% trẻ cảm thấy không an toàn khi online và hơn 70% từng trải qua trải nghiệm không mong muốn khi sử dụng Internet. Mức độ phổ biến của cảm giác bất an cho thấy, với trẻ em, thế giới mạng không chỉ là nơi vui chơi, học tập mà còn là một không gian mà mỗi lần đăng nhập đều tiềm ẩn nguy cơ bị tổn thương.

Điều đáng nói là những tổn thương đó không kết thúc khi tắt thiết bị. Khi một đoạn clip riêng tư bị phát tán, khi một cậu bé, cô bé bị lôi vào cuộc “ném đá” tập thể hoặc bị chế giễu ngoại hình, giọng nói, gia cảnh…, những lời xúc phạm ấy không nằm yên trên màn hình. Chúng đi theo trẻ đến lớp học, nơi các bạn có thể tiếp tục bàn tán, trêu chọc; chúng đi theo trẻ về nhà, khiến em không còn muốn kể chuyện cho cha mẹ, không muốn ngồi chung mâm cơm, không ngủ yên giấc.

Nhiều nghiên cứu mà UNICEF dẫn lại cho thấy, trẻ bị bắt nạt hoặc bị xâm hại qua mạng có nguy cơ cao rơi vào lo âu, trầm cảm, tự ti, thu mình, suy giảm kết quả học tập và gặp khó khăn trong việc duy trì các mối quan hệ xã hội.

Ở tuổi dậy thì, những tác động ấy càng trở nên phức tạp. Đây là giai đoạn trẻ nhạy cảm với cách người khác nhìn nhận mình, dễ bị ảnh hưởng bởi chuẩn mực ngoại hình, lối sống, thành tích được phô bày trên mạng. Một nhận xét ác ý tưởng như thoáng qua, một hình ảnh bị chỉnh sửa, một câu chuyện bị thổi phồng có thể trở thành nỗi ám ảnh kéo dài. Nếu thiếu điểm tựa, thiếu sự lắng nghe từ người lớn, trẻ dễ lựa chọn thu mình, tránh né giao tiếp ngoài đời thật và tìm cách “ẩn náu” sâu hơn trong thế giới trực tuyến - nơi các em vừa là nạn nhân, vừa là người tiếp tục tiếp xúc với những nội dung tiêu cực.

Trong bức tranh đó, không thể không nhắc đến khoảng trống về kỹ năng số. Trẻ sử dụng Internet thường xuyên nhưng “vũ khí” để tự bảo vệ mình lại rất ít. Phần lớn trẻ không biết cách chặn tài khoản quấy rối, không nắm được quy trình tố giác, không phân biệt được đâu là nội dung sai trái, đâu là hành vi xâm hại trá hình. Nhiều em không nhận ra rằng việc gửi một bức ảnh cá nhân cho người lạ, tiết lộ lịch sinh hoạt, địa điểm đang ở, hay tham gia những nhóm kín có nội dung lệch chuẩn chính là đặt mình vào vòng nguy hiểm.

Nhìn rộng ra, các con số về thời gian sử dụng Internet, về tỷ lệ gặp rủi ro, số nạn nhân bị xâm hại qua mạng hay cảm giác bất an của trẻ trong năm 2025 không chỉ là những dữ liệu để ghi chép vào báo cáo. Chúng là lời cảnh báo rằng mạng không còn là “thế giới ảo” tách biệt, mà là một phần của đời sống thật, nơi trẻ đang sống, đang vui, đang buồn và cũng đang bị tổn thương.

Khi trẻ em cùng lúc sống hai cuộc đời - một cuộc đời trong căn nhà, lớp học, sân trường, và một cuộc đời khác trong dòng chảy không ngừng của môi trường số - thì trách nhiệm của người lớn không thể dừng ở việc nhắc con “hạn chế dùng điện thoại”, mà phải bắt đầu từ việc hiểu con đang sống như thế nào trong cả hai thế giới ấy. 

(Còn tiếp)