Giữ mâm cơm nhà, giữ nền tảng gia đình Việt

VHO - Kể từ khi Ngày Gia đình Việt Nam được Chính phủ quyết định tổ chức vào ngày 28.6 hằng năm (năm 2001), hành trình xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh đã vượt ra ngoài ý nghĩa của một ngày kỷ niệm. Sau 25 năm, Ngày Gia đình Việt Nam trở thành dịp để mỗi người nhìn lại mái ấm của mình, đồng thời cùng xã hội suy ngẫm về việc gìn giữ những giá trị gia đình trong đời sống hiện đại.

Trong dòng chảy ấy, thông điệp về bữa cơm gia đình luôn được Bộ VHTTDL cùng các địa phương bền bỉ khơi sâu thông qua hàng loạt hội thi, tọa đàm, cuộc thi viết và các buổi sinh hoạt cộng đồng thiết thực.

Điều quan trọng là, mâm cơm nhà không bị đóng khung trong những hoài niệm cũ kỹ, mà được nhìn nhận như một mạch ngầm văn hóa sống động, gần gũi, giữ vai trò điểm tựa vững chắc để nuôi dưỡng hạnh phúc cho mỗi mái ấm hôm nay.

Trong tâm thức người Việt, mâm cơm chưa bao giờ đơn thuần là nơi ăn uống. Đó là không gian giao thoa giữa các thế hệ, nơi ông bà, cha mẹ và con trẻ cùng hiện diện trọn vẹn; nơi trẻ nhỏ học cách thưa gửi, nhường nhịn; nơi người lớn kịp nhận ra những tâm tư của con cái qua một ánh mắt, một khoảng lặng im.

Nhiều giá trị gia phong thấm dần qua từng cử chỉ nhỏ quanh bàn ăn: từ cách gắp cho nhau miếng ngon, lời hỏi han sau ngày dài mệt mỏi, cho đến sự ý tứ để bữa cơm không biến thành nơi trách móc. 

Trong xã hội truyền thống, bữa cơm gia đình vốn là nhịp sinh hoạt tự nhiên, nhưng giữa guồng quay đương đại, điều tự nhiên ấy lại đang trở thành thách thức lớn. Khi mô hình gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến, cha mẹ áp lực với sinh kế, con cái quay cuồng với học hành, người trẻ lại bị cuốn vào thế giới ảo của thiết bị số; một nghịch lý đang diễn ra: nhiều gia đình sống chung dưới một mái nhà nhưng lại thiếu đi những giờ phút đối thoại thực sự.

Không ít mâm cơm, các thành viên vẫn ngồi cạnh nhau nhưng tâm trí lại chìm đắm trong thế giới riêng của màn hình điện thoại. Khi đó, khoảng cách gia đình không còn được đo bằng dặm dài địa lý, mà hệ lụy hơn, nó được đo bằng "sự vắng mặt tinh thần" ngay trong chính ngôi nhà của mình.

Chính vì vậy, việc phát động, nhắc nhớ và lan tỏa thông điệp về bữa cơm gia đình mang giá trị xã hội vô cùng cấp thiết. Hoạt động này là hồi chuông giúp mỗi chúng ta nhận ra rằng: giữ lửa hạnh phúc không phải là điều gì quá lớn lao. Đôi khi, sự bền vững của một mái ấm chỉ đơn giản bắt đầu từ việc các thành viên còn đủ kiên nhẫn để ngồi lại cùng nhau, còn muốn nghe nhau nói, và còn biết trân quý từng niềm vui, nỗi lo của người thân bên mâm cơm nhà.

Dưới lăng kính xã hội học, bữa cơm gia đình ít nhất ba chức năng cốt lõi. Trước hết, đó là chức năng kết nối. Giữa nhịp sống phân tán và áp lực hiện nay, mâm cơm chính là "ốc đảo" hiếm hoi để các thành viên gác lại bộn bề, thực sự trở về và hiện diện cùng nhau.

Thứ hai, đó là chức năng giáo dục trực quan. Không cần những bài học giáo điều, trẻ em tự thấm nhuần văn hóa ứng xử, lòng biết ơn, tinh thần trách nhiệm và sự sẻ chia từ chính những thói quen lặp lại hằng ngày bên bàn ăn.

Cuối cùng là chức năng phòng ngừa rạn nứt. Khi một mái ấm còn duy trì được sợi dây đối thoại bên mâm cơm, mọi mâu thuẫn đều có thể được nhận diện và hóa giải từ sớm, thay vì âm thầm tích tụ thành những tổn thương sâu sắc theo thời gian.

Việc Bộ VHTTDL phát động cuộc thi viết với chủ đề “Bữa cơm gia đình ấm áp yêu thương” không chỉ dừng lại ở ý nghĩa truyền thông, mà còn gợi mở chính sách "mềm" đầy thực tiễn trong công cuộc xây dựng gia đình Việt Nam hiện đại. 

Hướng đi này hoàn toàn nhất quán với tinh thần của Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030 (được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2238/QĐ-TTg ngày 30.12.2021); đồng thời cộng hưởng chặt chẽ với các mục tiêu cốt lõi của Chương trình giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình đến năm 2030 (được phê duyệt tại Quyết định số 96/QĐ-TTg ngày 19.01.2022).

Qua đó, định vị rõ ràng rằng: công tác gia đình không thể chỉ tiếp cận dưới góc độ phúc lợi hay quản lý hành chính, mà phải bén rễ sâu từ phần lõi văn hóa, đạo đức, lối sống và chất lượng sợi dây gắn kết giữa các thành viên.

Tuy nhiên, để bữa cơm gia đình thực sự phát huy giá trị cốt lõi, cần tuyệt đối tránh tư duy hình thức. Việc duy trì sự hiện diện đầy đủ của các thành viên trong mọi bữa ăn không nên và không thể là thước đo duy nhất để định dạng một mái ấm thành công.

Chúng ta phải nhìn thẳng vào thực tế khách quan của đời sống đương đại với những đặc thù không thể đảo ngược: sự lệch pha trong khung giờ lao động, áp lực học tập của con trẻ, khoảng cách địa lý hay những kịch bản sinh hoạt riêng biệt của mỗi gia đình.

Vấn đề là mỗi gia đình có còn coi bữa cơm chung là một ưu tiên hay không. Nếu không thể ăn cùng nhau mỗi ngày, có thể giữ một vài bữa trong tuần. Nếu không thể đủ mặt, người ăn trước vẫn có thể để phần người về muộn bằng sự chăm chút. Nếu xa nhau, một cuộc gọi ngắn trong bữa ăn cũng có thể trở thành cách nhắc nhau rằng gia đình vẫn là nơi để trở về.

Trong thời đại số, điều quan trọng không phải phủ nhận công nghệ, mà là sử dụng công nghệ để tăng kết nối, chứ không để nó thay thế sự hiện diện của con người.

Muốn giữ bữa cơm gia đình, cũng cần thay đổi quan niệm về vai trò trong gia đình. Bữa ăn không bao giờ và không nên là bổn phận hay trách nhiệm đơn độc của người phụ nữ.

Chỉ khi người chồng chủ động san sẻ việc bếp núc, khi con trẻ biết phụ giúp dọn bàn, rửa bát và thưa gửi ông bà, mâm cơm mới thực sự trở thành 'giảng đường" sống động về bình đẳng, tình yêu và trách nhiệm chung. Bản chất của một bữa ăn ấm áp được định vị bằng mức độ tham gia, chia sẻ và sự tôn trọng tuyệt đối giữa các thành viên.

Bên cạnh đó, đã đến lúc phải trả lại cho bữa cơm gia đình đúng chức năng của một không gian đối thoại văn minh. Một thực tế đáng suy ngẫm là nhiều đứa trẻ hiện nay mang tâm lý sợ hãi mâm cơm - nơi vốn để vỗ về thì lại biến thành "bục thẩm vấn" về điểm số, áp lực so sánh hay những lời phê bình nặng nề.

Không ít người lớn cũng tìm cách trốn tránh những giờ phút ngồi lại cùng nhau vì sợ mâm cơm biến thành nơi trút bỏ bực dọc, áp lực từ xã hội.

Nếu muốn mâm cơm thực hiện vai trò "chữa lành", mỗi thành viên buộc phải học cách tiết chế cảm xúc: nói nhẹ hơn, lắng nghe sâu hơn và trao đi sự quan tâm thực lòng.

Ở tầm xã hội, phát động bữa cơm gia đình cần đi cùng các điều kiện hỗ trợ thiết thực: truyền thông phải gần gũi, không giáo điều; nhà trường cần coi giáo dục gia đình, kỹ năng sống, lòng biết ơn là nội dung quan trọng; cơ quan, doanh nghiệp cần quan tâm hơn đến cân bằng giữa công việc và đời sống gia đình; cộng đồng dân cư cần tạo thêm những sinh hoạt văn hóa giúp các gia đình được gặp gỡ, chia sẻ kinh nghiệm giữ nếp nhà.

Nhìn lại hành trình 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam, việc khơi sâu giá trị bữa cơm nhà là một hướng đi vô cùng ý nghĩa. Trong một xã hội càng hiện đại, con người càng cần những điểm tựa tinh thần vững chãi; và bữa cơm nhà - khi được vun đắp bằng tình yêu, sự tôn trọng và trách nhiệm, chính là cội nguồn gần gũi nhất để giữ gìn sự bền vững của gia đình Việt.

(Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện)