Bài 1 - Khi tình thương trở thành mâu thuẫn giữa ba thế hệ

VHO - LTS: Cùng chung sống dưới một mái nhà, nhưng khác biệt về suy nghĩ, lối sống và quan niệm đôi khi khiến các thế hệ khó tìm được tiếng nói chung. Những va chạm trong đời sống gia đình, nếu thiếu sự thấu hiểu, có thể vô tình tạo nên khoảng cách giữa những người thân yêu. Loạt bài “Giữ sợi dây yêu thương giữa các thế hệ” đem đến góc nhìn từ những câu chuyện đời thường, để làm rõ những khác biệt trong gia đình hôm nay, đồng thời gợi mở cách hóa giải bất đồng, vun đắp sự đồng cảm và gìn giữ sợi dây gắn kết giữa các thế hệ.

Cùng yêu thương một đứa trẻ nhưng ông bà và cha mẹ trẻ đôi khi vẫn khó tìm được tiếng nói chung. Những bất đồng từ chuyện ăn uống, dỗ dành con cháu có thể dẫn đến tranh cãi gay gắt, khiến người già tổn thương, người trẻ mệt mỏi, còn đứa trẻ lớn lên giữa những căng thẳng của người thân. 

Phải chăng, trong nỗ lực dành những điều tốt đẹp nhất cho con trẻ, chúng ta đang vô tình tạo ra khoảng cách ngay trong chính gia đình mình?

Khi bà thương cháu, mẹ bảo không đúng cách

Đứa cháu nhỏ vấp ngã, bà vội chạy tới ôm vào lòng, xuýt xoa dỗ dành. Người mẹ trẻ lập tức ngăn lại: “Mẹ đừng làm thế! Phải để con tự đứng dậy, biết vì sao mình ngã chứ!”. Bà chưa kịp giải thích, người mẹ đã bế con đi. 

Câu chuyện tưởng chỉ dừng ở một lời nhắc nhở, nhưng rồi tiếp tục trong bữa ăn, khi bà muốn đút thêm cho cháu vài thìa cơm. “Mẹ cứ chiều cháu như vậy thì bao giờ con mới tự lập được? Bây giờ người ta không dạy trẻ như ngày xưa nữa!”. 

Lần này, người bà không im lặng. Bà cho rằng mình đã nuôi con khôn lớn, chẳng lẽ đến việc chăm cháu cũng không biết làm. Người mẹ lại khẳng định mỗi thời mỗi khác, không thể lấy kinh nghiệm hàng chục năm trước để áp dụng cho trẻ hôm nay.

Cuộc tranh cãi có thể kết thúc bằng sự giận dỗi của cả hai. Nhưng điều đáng buồn là đứa trẻ đã chứng kiến những người yêu thương mình nhất lớn tiếng với nhau.

Những tình huống như thế dễ thấy trong đời sống của các gia đình nhiều thế hệ. Có gia đình, ông bà cảm thấy bị con cái xem thường, thậm chí không còn muốn tham gia chăm cháu.

Ngược lại, không ít cha mẹ trẻ chịu áp lực khi ông bà liên tục phủ nhận phương pháp giáo dục của mình, bênh vực cháu ngay cả khi trẻ mắc lỗi hoặc can thiệp vào những nguyên tắc đã được thống nhất.

Mâu thuẫn càng nặng nề khi việc ai đúng, ai sai trở thành cuộc tranh giành quyền quyết định. Người bà thấy tình thương của mình bị phủ nhận, người mẹ cho rằng vai trò làm cha mẹ không được tôn trọng. Có lúc, người chồng, người con trai lại đứng giữa hai phía, chọn im lặng để tránh va chạm, khiến những bất đồng càng khó giải quyết.

Đáng lo hơn, một số gia đình đã để sự giận dỗi của người lớn ảnh hưởng trực tiếp đến quan hệ ông bà và cháu. Những cuộc gặp bị hạn chế, những lời trách móc được nói trước mặt trẻ, thậm chí tình cảm giữa các thế hệ bị đem ra làm điều kiện trong những cuộc bất đồng.

Không phải cái cũ nào cũng cần gạt bỏ

Hiện nay, cha mẹ có điều kiện tiếp cận các kiến thức khoa học về dinh dưỡng, tâm lý và giáo dục, hiểu hơn về nhu cầu phát triển cũng như quyền được tôn trọng của trẻ em. Việc thay đổi những thói quen chăm sóc như ép ăn, dọa nạt, nuông chiều thiếu nguyên tắc... là cần thiết. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi kinh nghiệm và cách thể hiện tình thương của ông bà đều lạc hậu.

Một người bà có thể chưa quen với những phương pháp giáo dục mới, nhưng vẫn biết dạy cháu lời chào, tiếng cảm ơn, cách nhường nhịn em nhỏ và quan tâm đến người khác. Một người ông có thể không giỏi công nghệ, nhưng lại có những câu chuyện về gia đình, quê hương, những năm tháng khó khăn và cách con người đối xử có nghĩa, có tình.

Có những giá trị không thể đo bằng kết quả học tập hay các kỹ năng được đào tạo, nhưng lại âm thầm hình thành nhân cách trẻ. Đáng tiếc, trong khi nhiều gia đình sẵn sàng đầu tư thời gian, tiền bạc để con học thêm những kỹ năng mới, đôi khi lại xem nhẹ cơ hội để trẻ được gần gũi, học hỏi từ ông bà.

Trao đổi với Văn Hóa, nhà báo, NSƯT Phạm Đông  - Trưởng ban Liên lạc Nhà báo cao tuổi Hà Nội khẳng định, người cao tuổi không chỉ gìn giữ truyền thống mà còn truyền năng lượng tích cực cho con cháu. Ông nhìn nhận họ là cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. 

Theo ông, điều quan trọng là con cháu biết tôn trọng, sẻ chia để người cao tuổi cảm thấy được lắng nghe, đồng hành; đồng thời bản thân người già cũng cần cởi mở, thích ứng với nhịp sống mới.

Giá trị của ông bà không thể chỉ được tính bằng việc trông cháu được bao nhiêu giờ, giúp con cái bao nhiêu công việc. Họ còn góp phần trao truyền những giá trị văn hóa, tình cảm và kinh nghiệm sống mà thế hệ trẻ cần được tiếp nhận một cách chọn lọc.

Khi người già mất dần tiếng nói trong gia đình

Đằng sau những tranh cãi trong việc nuôi dạy trẻ còn có một sự thay đổi sâu sắc hơn: vị trí của người cao tuổi trong gia đình hiện đại. Có những người mẹ từng dành cả tuổi trẻ để nuôi con, thức trắng những đêm con ốm, lo từng bữa ăn, giấc ngủ. Khi con trưởng thành, có gia đình riêng, họ lại tiếp tục hỗ trợ chăm cháu, đôi khi gác cả những dự định riêng để con cái yên tâm làm việc.

Thế nhưng, cũng có người đến một ngày nhận ra mình không còn được tin tưởng trong những công việc từng rất quen thuộc. Cho cháu ăn sợ sai. Dỗ cháu khóc sợ bị trách. Muốn góp ý lại ngại bị cho là can thiệp. Sự tổn thương xuất phát từ thái độ phủ nhận, từ cách nói thiếu kiên nhẫn, hoặc từ cảm giác bản thân chỉ được cần đến khi có việc phải làm. 

Dĩ nhiên, người cao tuổi cũng cần chấp nhận con cái đã trưởng thành có quyền quyết định cuộc sống và việc nuôi dạy con của mình. Nhưng ngược lại, quyền tự chủ của người trẻ cũng không nên trở thành lý do để xem nhẹ tiếng nói và lòng tự trọng của cha mẹ.

Giữ mâm cơm nhà, giữ nền tảng gia đình Việt

VHO - Kể từ khi Ngày Gia đình Việt Nam được Chính phủ quyết định tổ chức vào ngày 28.6 hằng năm (năm 2001), hành trình xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh đã vượt ra ngoài ý nghĩa của một ngày kỷ niệm. Sau 25 năm, Ngày Gia đình Việt Nam trở thành dịp để mỗi người nhìn lại mái ấm của mình, đồng thời cùng xã hội suy ngẫm về việc gìn giữ những giá trị gia đình trong đời sống hiện đại.

Nhà xã hội học, PGS.TS Trịnh Hòa Bình nhận định: "Khoảng cách thế hệ ngày càng rõ rệt trong bối cảnh mô hình gia đình thay đổi và áp lực mưu sinh làm giảm thời gian chất lượng dành cho nhau. Sự rạn nứt là tín hiệu cảnh báo để mỗi thành viên nhìn lại những giá trị đã gắn kết gia đình, từ đó cùng điều chỉnh và vun đắp mối quan hệ”.

Đặt trong những xung đột giữa ông bà và cha mẹ trẻ, PGS. TS Trịnh Hòa Bình cho rằng, vấn đề đáng quan tâm hơn là gia đình có còn khả năng đối thoại, còn sự tôn trọng và chấp nhận khác biệt hay không. Bởi một khi mọi bất đồng đều kết thúc bằng sự áp đặt, người thua cuộc không chỉ là người phải im lặng. Đó còn có thể là chính mối quan hệ gia đình đang dần rạn nứt.

Đứa trẻ sẽ học được gì từ những cuộc tranh cãi?

Có một nghịch lý đáng suy ngẫm: Người lớn muốn trẻ lễ phép, kính trọng ông bà nhưng đôi khi lại tranh cãi gay gắt ngay trước mặt con. Muốn trẻ biết lắng nghe, song chính mình lại vội gạt đi ý kiến của người khác. Muốn con sống nhân hậu, nhưng lời nói thiếu kiềm chế có thể làm tổn thương những người thân yêu.

Trẻ có thể chưa hiểu hết nguyên nhân bất đồng, nhưng vẫn cảm nhận được bầu không khí căng thẳng và cách người lớn đối xử với nhau. Một đứa trẻ được dạy kính trọng ông bà sẽ khó tiếp nhận trọn vẹn bài học ấy khi chứng kiến cha mẹ gạt bỏ lời người lớn tuổi. Ngược lại, trẻ cũng dễ bối rối về các nguyên tắc nếu ông bà thường xuyên phủ nhận những quy định hợp lý của cha mẹ.

Tình thương dành cho trẻ chẳng thể là cái cớ để người lớn thiếu tôn trọng nhau. Sự gắn kết giữa ba thế hệ cần được xây dựng trên nguyên tắc: Cha mẹ giữ vai trò chính trong việc nuôi dạy con, ông bà được trân trọng trong vai trò đồng hành, còn trẻ cần một môi trường an toàn, tránh bị cuốn vào những bất đồng của người lớn.

Nhường nhịn chưa hẳn giải quyết được mọi chuyện. Có những nguyên tắc nuôi dạy trẻ cần được giữ vững, song vẫn có thể trao đổi bằng thái độ tôn trọng. Với những khác biệt ít ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ, người lớn cũng nên học cách chấp nhận.

Điều quan trọng chẳng phải gia đình luôn tránh được tranh cãi, mà là sau mỗi bất đồng, các thành viên còn sẵn lòng lắng nghe và tìm cách thấu hiểu nhau.

Rồi những đứa trẻ hôm nay sẽ trưởng thành. Những người cha, người mẹ đang tự tin với tri thức và sức trẻ cũng sẽ bước vào tuổi già, đối diện với những thay đổi mà con cháu có thể cho là lạc hậu.

Khi ấy, họ có lẽ sẽ thấu hiểu hơn tâm tư của ông bà hôm nay: Vẫn yêu thương con cháu, vẫn mong được quan tâm, nhưng đôi khi chẳng biết giãi bày thế nào để được lắng nghe.