Bài cuối - Giữ nếp nhà từ văn hóa ứng xử

VHO - Một gia đình có thể đủ đầy về vật chất nhưng chưa chắc đã hạnh phúc. Dù ông bà thương cháu, cha mẹ hết lòng vì con, khoảng cách giữa các thế hệ vẫn có thể ngày một lớn. Để gia đình thực sự trở thành nơi gắn kết, mỗi thành viên cần học cách tôn trọng, lắng nghe và chia sẻ.

Khi tình thương thiếu đi sự tôn trọng

Những mâu thuẫn giữa ông bà và cha mẹ trẻ trong việc chăm sóc con cháu, hay sự thiếu kiên nhẫn của những người con trưởng thành đối với cha mẹ già, thoạt nhìn có vẻ là chuyện riêng của từng gia đình. Nhưng đặt trong bối cảnh đời sống hiện nay, đó còn là biểu hiện của những thay đổi sâu sắc trong quan hệ giữa các thế hệ.

Gia đình truyền thống từng đề cao vai trò của người lớn tuổi, coi kinh nghiệm và tiếng nói của ông bà, cha mẹ là điểm tựa trong nhiều quyết định. Trong khi đó, gia đình hiện đại đề cao tính độc lập, quyền lựa chọn và sự bình đẳng giữa các thành viên.

Sự thay đổi ấy là tất yếu và cần thiết. Nhưng vấn đề nảy sinh khi quyền tự chủ của người trẻ bị hiểu thành quyền phủ nhận kinh nghiệm của người già; hoặc khi người lớn tuổi lấy công lao, kinh nghiệm của mình để yêu cầu con cháu phải phục tùng.

Không khó nhận ra những biểu hiện ấy trong đời sống. Có người trẻ sẵn sàng bác bỏ lời góp ý của cha mẹ chỉ vì cho rằng các cụ không theo kịp thời đại. Ngược lại, cũng có những bậc cha mẹ dù con đã có gia đình riêng vẫn muốn quyết định thay từ chuyện nuôi cháu đến công việc, sinh hoạt của con.

Khi mỗi thế hệ đều cố chứng minh mình đúng, sự tôn trọng dần nhường chỗ cho áp đặt. Những cuộc trò chuyện trở thành tranh cãi, sự quan tâm bị hiểu thành can thiệp, còn tình thương đôi khi lại là nguyên nhân khiến người thân tổn thương nhau.

Điều đáng nói là khoảng cách thực sự nằm ở cách ứng xử, ở việc các thành viên có còn muốn lắng nghe, chia sẻ và dành cho nhau một vị trí trong cuộc sống hay không.

Đưa văn hóa gia đình từ chuẩn mực vào đời sống

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, việc xây dựng gia đình hạnh phúc không thể chỉ trông chờ vào đạo lý truyền thống hay sự tự điều chỉnh của từng cá nhân.

Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2238/QĐ-TTg ngày 30.12.2021, xác định xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững.

Đáng chú ý, Bộ tiêu chí ứng xử trong gia đình do Bộ VHTTDL ban hành năm 2022 đã xác định 4 chuẩn mực chung: Tôn trọng, bình đẳng, yêu thương và chia sẻ.

Đây không chỉ là những giá trị mang tính định hướng, mà còn đặt ra yêu cầu cụ thể trong cách các thành viên đối xử với nhau.

Tôn trọng là không phủ nhận nhân phẩm, quan điểm của người khác chỉ vì khác biệt tuổi tác. Bình đẳng là thừa nhận quyền và trách nhiệm của từng thành viên. Yêu thương phải đi cùng sự quan tâm đúng cách, còn chia sẻ không thể chỉ dừng lại ở trách nhiệm vật chất.

Trong cuộc trao đổi với Văn Hóa về việc gìn giữ bữa cơm gia đình trong thời đại số, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa - Thông tin cơ sở và Gia đình (Bộ VHTTDL) Khuất Văn Quý nhấn mạnh vai trò của sinh hoạt gia đình trong giáo dục nhân cách. Theo ông, bữa cơm không đơn thuần là hoạt động thường nhật, mà còn là môi trường để mỗi thành viên học cách ứng xử, nuôi dưỡng lòng biết ơn, tinh thần sẻ chia và trách nhiệm.

Từ góc nhìn quản lý nhà nước, ông Khuất Văn Quý cũng cho rằng cần hoàn thiện chính sách, phát triển các dịch vụ hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi, trẻ em, tư vấn tâm lý và công tác xã hội; đồng thời phát huy mạng lưới hỗ trợ tại cộng đồng để giúp các gia đình thích ứng trước những biến đổi của đời sống hiện đại.

Những nhận định ấy cho thấy xây dựng văn hóa gia đình không thể chỉ là việc tuyên truyền những chuẩn mực tốt đẹp. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để các chuẩn mực được thực hành, từ mỗi mái nhà đến cộng đồng.

Bởi sẽ khó nói đến một gia đình văn hóa nếu ông bà và con cháu thiếu tiếng nói chung, nếu người già không được tôn trọng, hoặc trẻ em thường xuyên chứng kiến những cuộc tranh cãi, cách ứng xử thiếu kiềm chế của người lớn.

Một gia đình có điều kiện kinh tế khá giả chưa hẳn đã có đời sống văn hóa tốt nếu các thành viên không biết lắng nghe, chia sẻ và giải quyết bất đồng. Vì thế, xây dựng gia đình hạnh phúc cần được nhìn nhận từ chất lượng các mối quan hệ, thay vì chỉ từ điều kiện vật chất hay những danh hiệu được công nhận.

Đừng để những giá trị tốt đẹp chỉ còn trong lời nói

Muốn thu hẹp khoảng cách giữa các thế hệ, trước hết mỗi thành viên phải chấp nhận một thực tế: Không ai có thể giữ mãi vai trò của mình trong gia đình.

Ông bà từng là người quyết định nhiều việc, nhưng khi con cái trưởng thành, cần học cách trao lại quyền tự chủ cho con. Cha mẹ trẻ có tri thức và phương pháp giáo dục mới, nhưng cũng cần biết trân trọng tình cảm, kinh nghiệm và những giá trị nhân văn được thế hệ trước trao truyền.

Những người con khi đã có cuộc sống vững vàng càng cần nhận thức rằng trách nhiệm với cha mẹ không kết thúc ở việc chu cấp vật chất. Đó còn là sự quan tâm đến đời sống tinh thần, tôn trọng tiếng nói và quyền lựa chọn của các cụ.

Quan trọng hơn, những giá trị ấy phải được thể hiện trong sinh hoạt hằng ngày.

Một lời cảm ơn khi ông bà giúp chăm cháu. Một cuộc trao đổi bình tĩnh thay vì tranh cãi khi bất đồng trong cách nuôi dạy trẻ. Một buổi cuối tuần dành cho cha mẹ mà không bị công việc và điện thoại chi phối. Hay đơn giản là để người già được tham gia bàn bạc những việc chung của gia đình.

Đó không phải những việc lớn lao, nhưng chính những cách ứng xử ấy góp phần tạo nên nếp nhà.

Cùng với trách nhiệm của mỗi gia đình, công tác xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở cũng cần hướng nhiều hơn đến những vấn đề thực chất: Kỹ năng giao tiếp giữa các thế hệ, giáo dục đạo đức gia đình, hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi, tư vấn giải quyết mâu thuẫn và tạo không gian sinh hoạt chung cho ông bà, cha mẹ, con cháu.

Các hoạt động xây dựng gia đình văn hóa sẽ khó có sức thuyết phục nếu chỉ chú trọng hình thức, trong khi những xung đột và khoảng trống tình cảm ngay trong từng mái nhà chưa được quan tâm đúng mức.

Ở bình diện rộng hơn, gia đình không chỉ là nơi con người được nuôi dưỡng mà còn là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách và cách ứng xử với xã hội.

Một đứa trẻ biết kính trọng người già, biết tôn trọng sự khác biệt và có trách nhiệm với người thân sẽ có thêm nền tảng để ứng xử nhân ái với cộng đồng. Ngược lại, nếu thiếu những bài học ấy từ gia đình, không thể trông chờ hoàn toàn vào nhà trường hay xã hội để bù đắp.

Bởi vậy, giữ gìn văn hóa gia đình cũng chính là giữ gìn một nền tảng quan trọng của văn hóa con người Việt Nam.

Từ câu chuyện ông bà và cha mẹ trẻ cùng chăm sóc một đứa cháu đến nỗi cô đơn của những người cha, người mẹ khi tuổi đã cao, sợi dây liên kết giữa các thế hệ không tự nhiên bền chặt chỉ bởi quan hệ huyết thống. Nó cần được gìn giữ bằng sự tôn trọng, lòng biết ơn, khả năng đối thoại và trách nhiệm của mỗi người.

Giữ nếp nhà không có nghĩa là giữ mọi thế hệ trong cùng một cách nghĩ, mà là giữ được những giá trị khiến họ dù khác biệt vẫn muốn gần nhau.

Và thước đo của một gia đình hạnh phúc, suy cho cùng, không chỉ ở những gì mỗi người được nhận, mà còn ở cách họ đối xử với nhau, nhất là khi người thân đã già đi, yếu thế hơn và cần được thấu hiểu. Một xã hội văn minh phải được bắt đầu từ những gia đình biết tôn trọng con người. Và một gia đình có văn hóa trước hết phải là nơi không ai cảm thấy mình bị bỏ lại phía sau.