Bài 2 - “Lá chắn mềm” trước thách thức của thời đại mới

VHO - Gia đình Việt Nam đang đứng trước nhiều “phép thử” mới. Công nghệ thay đổi cách con người kết nối nhưng không bảo đảm sự gắn bó; đời sống hiện đại thêm tiện nghi nhưng cũng có thể bào mòn sợi dây sẻ chia giữa các thế hệ. Trong bối cảnh ấy, điều giúp gia đình không đứt gãy chính là gìn giữ và phát huy những giá trị cốt lõi.

 “Điểm tựa” của mái ấm Việt

Gia đình là nền tảng xã hội, nơi khởi nguồn những giá trị làm nên bản sắc của dân tộc. Từ Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đến Văn kiện Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, hệ giá trị gia đình luôn gắn với hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Xây dựng gia đình vì thế là xây dựng con người, bồi đắp sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Tinh thần ấy được cụ thể hóa trong Quyết định số 1189/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Văn bản xác lập bốn giá trị cốt lõi gồm ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh, đồng thời khẳng định gia đình là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách, vun dưỡng tình yêu thương, trách nhiệm, lòng hiếu thảo, sự thủy chung và tôn trọng. Hệ quy chiếu ấy định hướng cách mỗi người sống, ứng xử và lựa chọn trước biến động thời đại.

Bốn giá trị tạo thành một chỉnh thể, bổ trợ và nâng đỡ lẫn nhau. Ấm no tạo nền tảng để thành viên được chăm sóc, học tập, phát triển. Hạnh phúc nuôi dưỡng sự gắn bó bằng yêu thương, sẻ chia và tôn trọng. Tiến bộ mở đường cho bình đẳng, đối thoại, tiếp nhận cái mới mà vẫn gìn giữ giá trị bền vững. Văn minh định hình chuẩn mực ứng xử trong gia đình, ngoài xã hội và trên không gian mạng. Thiếu một mắt xích, sự cân bằng sẽ bị phá vỡ: Đủ đầy vật chất nhưng thiếu hạnh phúc khó tạo nên mái ấm; hạnh phúc thiếu tiến bộ dễ thành cam chịu; tiến bộ thiếu văn minh có thể dẫn tới tự do vô nguyên tắc. Sự cộng hưởng ấy làm nên sức bền của gia đình Việt.

Theo ông Khuất Văn Quý, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL), trước những tác động ngày càng rõ của công nghệ số, chủ nghĩa cá nhân và nhịp sống hiện đại, hệ giá trị gia đình trở thành “lá chắn mềm” giúp duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ. Sức mạnh của hệ giá trị ấy nằm ở khả năng định hướng hành vi từ bên trong, chứ không dựa vào những quy định mang tính cưỡng chế. Qua sự nêu gương, đối thoại, yêu thương và ý thức trách nhiệm được bồi đắp trong từng bữa cơm, cuộc trò chuyện và cách ứng xử hằng ngày, các giá trị gia đình dần trở thành nếp sống. Từ đó, mỗi gia đình có thêm khả năng tự điều chỉnh trước những biểu hiện lệch chuẩn, hóa giải mâu thuẫn từ sớm và nuôi dưỡng những con người biết sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội.

Khi hệ giá trị được “sống” trong mỗi nếp nhà

Chiều muộn, căn bếp nhỏ của gia đình bà Phạm Thị Lụa, 68 tuổi, ở Hà Nội lại rộn ràng tiếng nói cười. Người vừa tan ca, người vừa tan học, người tất bật dọn mâm cơm. Trước khi ngồi vào bàn, những chiếc điện thoại đều được đặt sang một bên. Không ai phải nhắc, cũng chẳng có quy định nào thành văn, nhưng sau nhiều năm, điều ấy đã trở thành nếp nhà. Gia đình bà Lụa là một trong những gia đình vừa được UBND TP Hà Nội tặng Bằng khen “Gia đình văn hóa tiêu biểu”.

Trong ngôi nhà có tám thành viên thuộc ba thế hệ cùng chung sống, bữa cơm tối là khoảng thời gian được mọi người trân trọng gìn giữ. Chuyện công việc, học hành, sức khỏe của ông bà hay những dự định sắp tới đều được sẻ chia quanh mâm cơm. Bà Lụa tâm sự: “Có nhìn thấy nhau, nghe nhau nói thì mới hiểu nhau. Mỗi người ôm một chiếc điện thoại thì còn đâu là gia đình. Với tôi, mâm cơm không chỉ là nơi để ăn, mà còn là chỗ cả nhà trở về sau một ngày dài. Chuyện vui mang về để cùng cười, chuyện buồn cũng đem về để cùng sẻ chia. Nhiều bài học làm người, nhiều lời khuyên dành cho con cháu không đến từ những buổi dạy dỗ, mà được truyền đi tự nhiên qua những câu chuyện quanh mâm cơm”.

Ít ai biết, mái ấm ấy từng có bốn thế hệ. Mẹ chồng bà bị tai biến, nằm liệt tám năm trước khi qua đời năm 2023. Việc chăm sóc cụ chưa bao giờ là trách nhiệm của riêng một người. Con, cháu, chắt thay nhau túc trực, san sẻ từng bữa ăn, giấc ngủ và những tháng ngày khó khăn nhất. Quãng thời gian ấy trở thành phép thử của tình thân, khiến các thành viên càng thêm gắn bó.

Theo bà Lụa, gia đình muốn bền vững trước hết phải biết cùng nhau gánh vác. Sự đủ đầy không nằm ở việc mỗi người kiếm bao nhiêu tiền, mà ở chỗ mọi người đều coi vun vén cho gia đình là trách nhiệm chung. Các con chủ động góp quỹ để chăm lo cho ông bà, con cái và những việc trong nhà. Ai có điều kiện góp nhiều, ai khó khăn góp ít, nhưng không ai đứng ngoài. Khác biệt thế hệ khó tránh, song mọi người cần biết ngồi lại trước khi bất đồng trở thành khoảng cách.

Bởi vậy, nhà bà Lụa có nhiều “quy ước”: Bữa cơm không dùng điện thoại; việc lớn, việc nhỏ đều cùng bàn bạc; cuối tháng, cả nhà nhìn lại những việc đã làm, thống nhất kế hoạch tháng tới; cuối năm có buổi “tổng kết gia đình” để mỗi người tự nhìn lại và nghe góp ý. Các cháu được quyền bày tỏ quan điểm, tranh luận với cha mẹ, ông bà, miễn giữ sự tôn trọng. Người lớn cũng sẵn sàng học từ lớp trẻ, từ cách dùng công nghệ đến những kỹ năng mới.

Những giá trị gia đình bà Lụa gìn giữ cũng hiện diện trong mái ấm của ông Nguyễn Minh Giao - vừa được UBND TP Hà Nội biểu dương “Gia đình văn hóa tiêu biểu” năm 2026. Với ông Giao, nề nếp không được tạo dựng bằng lời răn dạy, mà bằng cách mỗi người sống có trách nhiệm mỗi ngày. Ông bà làm gương cho con cháu; cha mẹ là cầu nối giữ gia phong; con cháu được giáo dục bằng việc làm cụ thể hơn là lời giáo huấn. Theo ông, xây dựng gia đình văn hóa bắt đầu từ cách ứng xử với người thân, hàng xóm, cộng đồng và ý thức làm việc tử tế mỗi ngày.

Hai gia đình, hai câu chuyện nhưng gặp nhau ở một điểm: Kiên trì gìn giữ mái ấm bằng những việc bình dị. Đó là bữa cơm có đủ mặt thành viên, sự sẻ chia khi biến cố xảy ra, cách người lớn lắng nghe con cháu trước khi khuyên bảo và những quy ước được tự nguyện thực hiện vì lợi ích chung.

Những điều nhỏ bé ấy là cách các giá trị ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh được nuôi dưỡng mỗi ngày. Khi thành nếp sống, chúng hiện diện trong cách một gia đình đối thoại, yêu thương, cùng gánh vác và đi qua đổi thay. Hệ giá trị khi đó không còn nằm trên văn bản hay khẩu hiệu, mà trở thành sức mạnh bên trong, giúp gia đình Việt giữ sự gắn bó, bản lĩnh và khả năng thích ứng trước những thách thức của kỷ nguyên số.n

(Còn tiếp)