Kỳ 1 - Tìm về vùng di sản chè Shan tuyết cổ thụ giữa mây núi Thái Nguyên

VHO - LTS: Muốn giữ vùng chè cổ thụ, trước hết phải biến di sản thành sinh kế, bằng việc gắn kết bảo tồn nguồn gen với chuỗi liên kết chế biến sâu và quy hoạch hạ tầng phát triển, vùng chè Shan tuyết xã Đồng Phúc (Thái Nguyên) đang từng bước thoát khỏi tư duy nhỏ lẻ, khẳng định vị thế thương hiệu giá trị cao và tạo động lực kinh tế nội sinh bền vững.

Giữa biển mây trắng bồng bềnh của sườn núi cao Đồng Phúc (Thái Nguyên), những gốc chè Shan tuyết cổ thụ trôi qua cả trăm năm vẫn thăng trầm, lẳng lặng cắm sâu rễ vào lòng đá, đơm từng chồi búp chắt chiu tinh túy của đất trời và mở ra hành trình bảo tồn di sản gắn với sinh kế người dân địa phương.

Men theo con đường dốc dẫn vào vùng chè khi trời còn chưa kịp xé tan lớp sương mù đặc quánh bao phủ các dải núi cao ở xã Đồng Phúc, không gian làng nghề hiện ra nhẹ nhàng và bình yên.

Nằm ở độ cao đặc trưng của vùng trung du miền núi phía Bắc, khí hậu ở đây quanh năm trong lành, mát mẻ, biên độ nhiệt giữa ngày và đêm chênh lệch lớn cùng độ ẩm không khí luôn duy trì ở mức cao đã tạo nên một vùng tiểu khí hậu lý tưởng cho các loài thực vật thân gỗ phát triển.

Trong không gian mờ ảo của buổi sớm mai, những cây chè Shan tuyết cổ thụ hiện ra với vẻ đẹp mộc mạc, tĩnh lặng giữa núi rừng Thái Nguyên. Thân cây to xù xì, vỏ mốc xệch bám đầy mảng rêu phong, cành chè vươn tạo thành những tán rộng tỏa bóng xuống từng triền dốc.

Hiện nay, xã Đồng Phúc sở hữu khoảng 740 gốc chè Shan tuyết cổ thụ nằm rải rác trên diện tích 309,2ha đang cho thu hoạch, tập trung ở 7 thôn bản trên địa bàn, đây là những cá thể chè có tuổi đời lâu năm, thích nghi tốt với điều kiện địa hình gồ ghề và thổ nhưỡng đặc thù của vùng núi cao.

Trải qua hàng chục đến hơn trăm năm sinh trưởng hoàn toàn phụ thuộc vào quy luật tự nhiên, giống chè bản địa này có sức đề kháng cao, ít bị ảnh hưởng bởi sâu bệnh mùa vụ.

Nhờ chắt chiu nguồn dinh dưỡng đằm sâu từ lòng đất đá cùng những giọt sương ngàn ngưng đọng mỗi đêm, những đọt búp chè Shan tuyết nơi đây luôn mập mạp, chắc khỏe, bung nở từng phiến lá dẻo dai và đong đầy dưỡng chất thuần khiết.

Trên các sườn dốc quanh co, hoạt động thu hái chè của người dân địa phương diễn ra từ rất sớm, khi nắng mới vừa chạm vào từng tán cây, bức tranh lao động sớm mai hiện lên chân thực với từng chuyển động hái chè thuần thục, nhịp nhàng của bà con giữa không gian núi rừng.

Lưng mang chiếc gùi tre quen thuộc, đôi tay người trồng chè thoăn thoắt ngắt nhẹ từng đọt búp còn đẫm sương đêm thả vào gùi, người dân cẩn thận lựa chọn đúng những búp chè đạt độ trưởng thành phù hợp, không làm dập nát phiến lá để giữ nguyên vẹn chất lượng nguyên liệu ban đầu.

Đối với người dân nơi đây, cây chè Shan tuyết cổ thụ là tài sản gắn bó lâu đời, vừa cung cấp nguồn thu nhập vừa là nét sinh hoạt gắn liền với đời sống thường nhật qua nhiều thế hệ.

Nếp canh tác thuận tự nhiên được cộng đồng địa phương duy trì bền bỉ từ lâu đời, người trồng chè hoàn toàn không sử dụng các loại phân bón vô cơ, thuốc diệt cỏ hay hóa chất bảo vệ thực vật. Việc chăm sóc vườn chè chủ yếu dựa vào sức người với công đoạn phát cỏ thủ công khoảng 2 - 3 lần mỗi năm.

Sau khi phát quang, người dân chủ động giữ lại một lớp thảm thực vật mỏng che phủ bề mặt chân gốc, lớp che phủ này đóng vai trò quan trọng trong việc giữ độ ẩm tự nhiên cho lòng đất, đồng thời ngăn ngừa hiện tượng xói mòn, rửa trôi tầng đất mặt mỗi khi có mưa lớn.

Chính nhờ quy trình chăm sóc hoàn toàn không có sự can thiệp của hóa chất tổng hợp, vùng chè Đồng Phúc giữ được môi trường sinh thái sạch và nguyên sơ. Búp chè thu hoạch từ những gốc cổ thụ sau khi trải qua các công đoạn sao sấy, chế biến theo phương thức thủ công truyền thống luôn giữ được đặc trưng riêng biệt.

Khi pha, nước trà có sắc trong, tỏa hương thơm thanh nhẹ tự nhiên, nhấp một ngụm trà, người thưởng thức cảm nhận rõ vị chát nhẹ ban đầu nơi đầu lưỡi, sau đó nhanh chóng chuyển sang vị ngọt hậu đậm đà, kéo dài nơi cuống họng.

Giá trị của vùng chè ngày càng được nâng cao khi quần thể 12 cây chè Shan tuyết cổ thụ tại Đồng Phúc chính thức nhận quyết định công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Cùng với đó, nhãn hiệu tập thể chè Shan tuyết Bằng Phúc được cấp chứng nhận bảo hộ và làng nghề chế biến chè của địa phương được UBND tỉnh công nhận là làng nghề hồi tháng 3 vừa qua.

Việc ghi nhận này góp phần quan trọng khẳng định giá trị lịch sử, nguồn gen quý hiếm cùng bản sắc văn hóa bản địa, đồng thời tạo tiền đề quan trọng để nâng cao uy tín sản phẩm trên thị trường.

Sự công nhận này cũng đặt ra bài toán thực tế cho chính quyền và người dân địa phương trong việc bảo tồn nguồn gen, giữ gìn phương thức canh tác an toàn và mở rộng quy mô sản xuất.

Trao đổi với PV Văn Hóa, ông Triệu Đức Thông - Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc chia sẻ, địa phương xác định công tác quy hoạch là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu.

Xã tập trung triển khai các giải pháp nhân giống chè bản địa để hỗ trợ người dân mở rộng diện tích trồng mới, đồng thời hướng dẫn ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào khâu chăm sóc, thu hái nhằm nâng cao năng suất và chất lượng nguyên liệu.

Bên cạnh đó, địa phương tích cực xây dựng cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào khâu chế biến sâu để gia tăng giá trị thương mại cho sản phẩm chè bản địa.

Theo dự thảo Quy hoạch chung xã Đồng Phúc đến năm 2045, địa phương dự kiến bố trí khoảng 2.000ha đất có điều kiện thổ dưỡng và khí hậu phù hợp để phát triển vùng trồng chè tập trung quy mô lớn.

Định hướng không gian này nhằm mục tiêu khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai, bảo tồn triệt để giống chè bản địa quý và bảo đảm nguồn cung nguyên liệu ổn định cho các nhà máy, hợp tác xã chế biến trên địa bàn.

Nỗ lực bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa quy trình sản xuất và mở rộng thị trường đang giúp vùng chè Shan tuyết Đồng Phúc từng bước khẳng định vị thế trong không gian văn hóa trà Thái Nguyên, tạo nền tảng vững chắc cho sinh kế của bà con vùng cao.