Vẻ đẹp từ đôi tay làm nên bản sắc

VHO - Có những giá trị chỉ hiện rõ khi ta dừng lại đủ lâu trước người làm ra chúng. Từ khung cửi của phụ nữ Lự ở Lai Châu, câu chuyện tôn vinh phụ nữ gợi thêm chiều sâu: trân trọng tài năng của các chị, tạo điều kiện để tài năng ấy được trao truyền và tiếp tục làm giàu đời sống.

Ngày hội sắc màu văn hóa dân tộc Lự diễn ra ngày 17-18.10 tại bản Thẳm, xã Khun Há, Lai Châu, có những cuộc thi kéo sợi, những phần trình diễn dệt vải. Giữa không gian lễ hội, công việc quen thuộc của phụ nữ trở thành điều để người khác tìm đến, dõi theo và khám phá.

Sự dịch chuyển ấy đáng để suy ngẫm. Vẫn đôi tay ấy, vẫn công việc ấy, nhưng khi được nhìn nhận bằng sự hiểu biết, điều vốn dễ lẫn vào nhịp sinh hoạt hằng ngày hiện lên với giá trị khác: đó là kỹ năng, thẩm mỹ, tri thức văn hóa. Người phụ nữ ngồi bên khung cửi đang làm ra tấm vải; đồng thời, chị cho người ngoài bản cơ hội hiểu nơi mình đang đến.

Nhìn thấy người làm nên vẻ đẹp

Bức ảnh người phụ nữ Lự bên khung cửi có sức giữ mắt người xem ở chính thao tác đang diễn ra. Bàn tay đặt sát những sợi dọc, ánh mắt hướng xuống công việc. Bộ trang phục chị mặc và tấm vải đang thành hình cùng nằm trong khuôn ảnh: vẻ đẹp đã được làm ra, bên cạnh công việc để vẻ đẹp tiếp tục được làm ra.

Ta dễ trầm trồ trước hoa văn, màu sắc. Nhưng từ ngắm nhìn đến thấu hiểu vẫn còn khoảng cách. Tấm vải hoàn chỉnh cho thấy thành quả, đôi tay đang dệt nhắc người xem nghĩ đến quá trình. Khi chú ý tới quá trình ấy, lời khen “khéo quá” có thể trở thành sự kính trọng dành cho năng lực của người làm nghề.

Chị Hoàng Thu Thảo, du khách từ Hưng Yên, lần đầu đến ngày hội, đã bày tỏ ấn tượng về sự khéo léo, tinh tế của đồng bào sau khi xem phụ nữ nhuộm răng đen, dệt vải và nam giới đan những vật dụng sinh hoạt. Những công việc cụ thể đã giúp khách phương xa cảm nhận văn hóa bản làng.

Đó cũng là điều đáng quý của những cuộc gặp gỡ qua văn hóa. Người đến có thêm hiểu biết; người đón được hiện diện bằng chính những gì mình biết, mình làm. Sức hấp dẫn của điểm đến bắt đầu từ con người, chứ không dừng ở cảnh quan hay những khung hình đẹp mang về.

Từ việc nhà đến tri thức được sẻ chia

Cuối năm 2025, Báo Phụ nữ Việt Nam ghi nhận khoảng 30 phụ nữ Lự ở bản Thẳm vẫn đều đặn dệt thổ cẩm. Cùng với việc phát triển du lịch cộng đồng, nghề dệt được đưa vào hoạt động trải nghiệm: khách được xem, thử dệt và tìm hiểu hoa văn. Công việc của các chị mở thêm cánh cửa để người khác bước vào đời sống văn hóa của bản.

Điều gợi mở ở đây vượt ra ngoài chuyện có thêm sản phẩm phục vụ khách. Khi người biết dệt giúp người chưa biết tiếp cận công việc, kinh nghiệm riêng được chia sẻ thành hiểu biết chung. Trong cuộc gặp ấy, phụ nữ là người có điều để trao. Họ nắm giữ kỹ năng mà khách đang muốn học, hiểu những nét văn hóa mà khách đang muốn tìm.

Nhìn từ đó, đặt người dân ở vị trí trung tâm của phát triển văn hóa có ý nghĩa rất cụ thể. Các chị cần được tham gia quyết định cách giới thiệu công việc của mình, cách tổ chức trải nghiệm, cách kể về bản sắc. Bởi sự hiểu biết của người trong cuộc là nền tảng để hoạt động giới thiệu văn hóa có chiều sâu và giữ được sự chân thực.

Chúng ta có thể hình dung giá trị của khoảnh khắc người học tự làm được thao tác đầu tiên sau khi được chỉ dẫn. Thành quả dù nhỏ vẫn giúp họ hiểu rằng trước vẻ đẹp mình vừa ngắm là kỹ năng phải học, là thời gian phải dành. Sự trân trọng nhờ thế có chỗ để bắt rễ.

Và với trẻ em trong bản, cơ hội học nghề, nếu được tổ chức phù hợp, còn có thể mở thêm cách nhìn về những người phụ nữ gần gũi quanh mình: mẹ, bà, cô, dì có những hiểu biết đáng để tìm học. Sự tự hào về quê hương đôi khi bắt đầu từ việc nhận ra tài năng ngay trong gia đình.

Sợi tiếp nối sau ngày hội

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Khun Há Tống Văn Đức, địa phương dự kiến tiếp tục kiểm kê di sản, phát huy vai trò nghệ nhân, người cao tuổi và đưa việc bảo tồn văn hóa Lự vào trường học, hoạt động cộng đồng. Đây là hướng triển khai được nêu cho thời gian tới.

Hướng đi ấy đáng chờ đợi ở những việc sau ngày hội. Người giỏi nghề có thời gian, điều kiện để hướng dẫn hay không? Người trẻ có nơi thực hành và được kiên nhẫn chỉ bảo hay không? Công sức truyền dạy được ghi nhận thế nào? Những câu hỏi tưởng nhỏ lại quyết định khoảng cách từ sự yêu thích nhất thời đến khả năng tiếp nối lâu dài.

Bảo tồn bằng sự tham gia của cộng đồng vì vậy cần cả niềm tự hào lẫn điều kiện thực tế. Lời động viên có ý nghĩa; thời gian học, dụng cụ thực hành, sự ghi nhận công sức cũng có ý nghĩa. Khi các điều kiện ấy được chăm chút, việc trao truyền mới bớt phụ thuộc vào sự tự xoay xở của từng người.

Cũng không nên đo sự tiếp nối chỉ bằng số người sẽ trở thành thợ dệt. Có người học để làm nghề, có người học để hiểu trang phục mình mặc, có người từ hiểu biết ấy tìm được cách giới thiệu văn hóa quê hương bằng khả năng riêng. Những con đường khác nhau vẫn có thể gặp nhau ở sự gắn bó với cội nguồn.

Trong ngày 20.10, câu chuyện bên khung cửi gợi cách tôn vinh giản dị mà sâu sắc: nhìn nhận đầy đủ những gì phụ nữ đang làm và tạo thêm cơ hội để họ phát huy điều mình giỏi. Sự trân trọng ấy có thể đi cùng họ qua nhiều ngày, trong công việc, trong các quyết định của cộng đồng, trong ánh nhìn của thế hệ sau.

Tấm vải hiện ra từ những sợi còn rời. Sự tiếp nối văn hóa cũng cần những kết nối cụ thể như thế: người biết nghề với người muốn học, bản làng với khách phương xa, sự ghi nhận với điều kiện để sáng tạo.

Khi đôi tay làm nên vẻ đẹp được trân trọng đúng mức, điều được gìn giữ còn là niềm tin rằng tài năng của mình có ích, tiếng nói của mình có giá trị, và những gì mình trao đi sẽ có người đón nhận.