Chá Mùn - di sản của người Thái đen gửi gắm ước vọng bình an

VHO - Từ nghi lễ tạ ơn Pó Then đến những mâm cỗ truyền thống, Lễ hội Chá Mùn của người Thái ở xã Yên Thắng (Thanh Hóa) lưu giữ phong tục gắn với tín ngưỡng chữa bệnh, cầu sức khỏe và ước vọng bình an.

Lễ hội Chá Mùn của người Thái ở xã Yên Thắng được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024. Đây là một trong những sinh hoạt tín ngưỡng tiêu biểu, phản ánh đời sống văn hóa và phong tục được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Lễ hội Chá Mùn năm 2026 khai mạc tối 17.10, tại xã Yên Thắng, tỉnh Thanh Hóa, với chủ đề “Mường Đeng - Hành trình di sản”.

Chương trình nghệ thuật gồm ba chương: “Thuở khai bản, dựng mường”, “Sắc màu văn hóa” và “Chá Mùn - gọi mùa bình an”, tái hiện không gian văn hóa và những nét đặc trưng trong đời sống tinh thần của cộng đồng.

Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian và trải nghiệm văn hóa cộng đồng, tạo cơ hội để người dân, du khách tìm hiểu phong tục, tập quán của người Thái đen ở địa phương.

Theo truyền thuyết của người Thái đen, thuở xưa, người ở trần gian, gọi là Mường Lúm, thường xuyên mắc bệnh nhưng không có thuốc chữa.

Thương cảnh dân làng, người dân cử người lên Mường Trời cầu cứu Pó Then, vị thần cai quản nơi này. Pó Then đã cho quân lính và thần y xuống trần gian chữa bệnh, cứu người.

Sau khi được cứu sống, tổ tiên người Thái đen cử mo Mùn lên Mường Trời tạ ơn và xin học cách chữa bệnh. Pó Then truyền dạy các bài thuốc, đồng thời căn dặn khi chữa khỏi bệnh cho 120 người thì phải tổ chức lễ tạ ơn.

Từ đó, lễ hội Chá Mùn được duy trì nhằm tri ân Pó Then, cầu mong sức khỏe, mùa màng thuận lợi và cuộc sống yên vui.

Theo phong tục, lễ hội thường diễn ra vào tháng 9 hoặc tháng 10 âm lịch, do mo chủ lựa chọn ngày phù hợp. Người được các mo Mùn chữa khỏi bệnh, gọi là Lúc May, sẽ nhận tin và chuẩn bị lễ vật cùng gia đình mo chủ tổ chức lễ tạ ơn. Mo chủ mời thêm từ 4 - 6 mo Mùn đến hỗ trợ thực hiện các nghi thức.

Lễ vật gồm 31 mâm cỗ, trong đó có một mâm chính và 30 mâm phụ, với các sản vật như chuối, mía, khoai lang, khoai sọ, cá nướng, xôi, thịt gà, thịt lợn và rượu.

Các nghi lễ chính gồm mời Pó Then và linh hồn những thầy mo Mùn đã khuất, gọi vía người bệnh về dự lễ, đón khách tham dự và cuối cùng là tiễn Pó Then trở về Mường Trời.

Bên cạnh phần nghi lễ, lễ hội còn có các trò chơi, trò diễn dân gian, hoạt động giao lưu văn hóa, nghệ thuật và thể thao. Đây là dịp để người dân gặp gỡ, duy trì phong tục và giới thiệu bản sắc văn hóa của cộng đồng người Thái đen, góp phần thu hút du khách đến khám phá, trải nghiệm văn hóa địa phương.