“Trọng văn hóa thì còn, không trọng thì mất”

VHO - Sau hơn bốn năm kể từ khi được khởi xướng, dự án bảo tồn Làng văn hóa Co Trà Bồng (Quảng Ngãi) vẫn chưa thể hoàn thành như kỳ vọng. Những vướng mắc về quy hoạch, thủ tục đất đai và nguồn lực khiến tiến độ bị kéo dài, để lại khoảng trống không gian văn hóa cộng đồng, nơi tiếng chiêng người Co có thể ngân vang nhưng vẫn còn dang dở.

 Giữa những triền núi trập trùng của Quảng Ngãi, nơi sương sớm còn vương trên mái nhà sàn và gió rừng thổi qua từng tán cây già, thôn 2, xã Trà Bồng hiện lên như một lát cắt nguyên sơ của đời sống người Co. Ở đó, nhịp sống chậm rãi, mộc mạc, gắn bó với tự nhiên, nhưng cũng chất chứa nhiều trăn trở trước sự đổi thay không ngừng của thời gian.

Những trăn trở giữ hồn văn hóa

Tiếng chiêng, thứ âm thanh tưởng chừng chỉ vang lên trong lễ hội, nhưng ở đây lại mang một ý nghĩa khác. Nó không đơn thuần là âm nhạc, mà là ký ức, là sợi dây nối kết cộng đồng, là cách người Co định danh chính mình giữa dòng chảy đương đại.

Trong căn nhà ở giữa thôn, nghệ nhân Hồ Ngọc An người đã bước qua tuổi 70 vẫn đều đặn nhắc về chiêng như một phần máu thịt. Giọng ông trầm, chắc, giống như chính nhịp chiêng mà ông đã gắn bó suốt cuộc đời. Với ông, cồng chiêng không chỉ là nhạc cụ, nó là linh hồn của làng, là tiếng nói của tổ tiên, cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Ông An kể, khoảng một nửa người dân trong thôn biết đánh chiêng. Một con số nghe qua có vẻ đáng mừng, nhưng ẩn sau đó lại là nỗi lo. “Biết” không đồng nghĩa với “giữ được”. Khi việc thực hành không còn thường xuyên, khi không gian sinh hoạt văn hóa bị thu hẹp, thì ký ức dù còn đó cũng dễ dần phai.

Ở thôn 2, người già, thanh niên, thậm chí cả trẻ nhỏ đều từng chạm tay vào bộ chiêng. Nhưng sự tiếp nối ấy vẫn mang tính tự phát. Không có lớp học bài bản, không có lịch sinh hoạt cố định, không có nơi chốn để duy trì nhịp điệu đều đặn. Mọi thứ chủ yếu dựa vào trí nhớ cộng đồng và sự tận tâm của những nghệ nhân cao tuổi, những người đang dần lùi vào phía sau của thời gian. Điều khiến ông An trăn trở không phải là chuyện hôm nay còn bao nhiêu người biết đánh chiêng, mà là ngày mai, khi những người như ông không còn nữa, ai sẽ giữ nhịp? Và giữ bằng cách nào?

Chính từ câu hỏi đau đáu ấy, kỳ vọng về một nhà văn hóa, là không gian chung cho cộng đồng được đặt ra như một lời giải. Nhưng suốt nhiều năm, lời giải ấy vẫn chưa thành hình.

Văn hóa chỉ tồn tại khi được coi trọng

Theo lời ông An, dự án bảo tồn Làng Văn hóa Co từng mang đến nhiều hy vọng khi được công bố. Người dân nghe nói có vốn, có kế hoạch, có lộ trình. Nhưng rồi, hết lần này đến lần khác, thông tin lại thay đổi. Khi thì vốn bị điều chuyển, khi lại vướng thủ tục... Thời gian trôi qua, niềm kỳ vọng dần chuyển thành sự chờ đợi mỏi mòn.

Một trong những nút thắt lớn nhất lại nằm ở vấn đề tưởng chừng rất “kỹ thuật”: Đất đai. Khu đất dự kiến xây dựng vẫn thuộc quản lý của ngành giáo dục, chưa được chuyển đổi mục đích sang đất văn hóa. Một thủ tục hành chính kéo dài nhiều năm, đủ để làm chậm lại cả một dự án mang ý nghĩa cộng đồng sâu sắc. “Không cần lớn,” ông An nói, “chỉ cần làm được.”

Với ông, điều quan trọng không phải là quy mô hoành tráng, mà là tính khả thi. Một mái nhà đủ rộng để bà con tụ họp, tập luyện, tổ chức lễ hội như thế đã là đủ để văn hóa tiếp tục sống. Trong những chuyến đi giao lưu với các tỉnh miền núi phía Bắc, ông nhận ra nhiều nơi đã làm được điều đó. Họ có không gian, có tổ chức, có sự hỗ trợ từ chính quyền. So sánh ấy không nhằm trách móc, mà để nhấn mạnh một điều giản dị: Văn hóa chỉ tồn tại khi được coi trọng.

“Trọng văn hóa thì còn, không trọng thì mất”. Câu nói của ông ngắn gọn, nhưng chứa đựng cả một đời chiêm nghiệm của ông. Hiện tại, thôn có ba nghệ nhân được công nhận chính thức. Nhưng ngoài họ, vẫn còn nhiều “kho tàng sống” khác chưa được ghi nhận. Vợ ông An là một ví dụ. Bà biết múa, thổi sáo, làm đồ thủ công. Những kỹ năng ấy không nằm trong giấy tờ, nhưng lại là phần hồn của văn hóa.

Đối với ông Hồ Văn Nam, bảo tồn văn hóa không phải là việc của riêng nghệ nhân hay chính quyền, mà là trách nhiệm chung. “Không thể bỏ,” ông nhấn mạnh. Bởi nếu bỏ, không chỉ là mất đi một loại hình nghệ thuật, mà là mất đi cách sống, cách nghĩ, cách con người hiểu về cội nguồn của mình.

Trong ngôi nhà của ông vẫn còn lưu giữ năm bộ chiêng. Mỗi bộ chiêng là một câu chuyện, một ký ức, một phần lịch sử của làng. Ông không chỉ giữ, mà còn chơi, còn truyền lại như một cách để ký ức không bị đóng khung mà tiếp tục vận động.

Anh Hồ Văn Út, thanh niên ở thôn 2 chia sẻ, bảo tồn không thể chỉ dừng ở việc “giữ”, mà phải “tạo không gian để sống”. Ý tưởng về một “Làng văn hóa Co” không chỉ là nơi trưng bày, mà là nơi diễn ra hoạt động thường xuyên: Nơi nghệ nhân dạy chiêng, nơi thanh niên học múa, nơi nghề thủ công được thực hành và truyền lại. Quan trọng hơn, đó có thể trở thành điểm đến du lịch, tạo sinh kế, giúp văn hóa không chỉ tồn tại mà còn có giá trị kinh tế.

Chậm tiến độ là do… “đủ thứ”

Ông Hồ Kim Dũng, Chủ tịch UBND xã Trà Bồng cho biết, địa phương đã xây dựng đề án bảo tồn văn hóa người Co, với trọng tâm là hình thành “Làng văn hóa Co” nhằm tạo không gian bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống. Tuy nhiên, dự án hiện gặp nhiều vướng mắc, chủ yếu liên quan đến quy hoạch sử dụng đất, thủ tục pháp lý và nguồn vốn chưa được phân bổ kịp thời. Ngoài ra, việc điều chỉnh địa giới hành chính trước đây cũng ảnh hưởng đến tiến độ triển khai.

“Người dân đồng thuận cao, sẵn sàng bàn giao mặt bằng, nếu các khó khăn được tháo gỡ, dự án hoàn toàn có thể triển khai trong thời gian tới, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của cộng đồng”, ông Dũng nhấn mạnh.

Theo Phó Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi Phan Văn Hoàng, dự án bảo tồn Làng văn hóa Co Trà Bồng đã được UBND tỉnh phân bổ kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025 tại các Quyết định số 848/QĐ-UBND ngày 3.8.2022; phân bổ kế hoạch đầu tư công năm 2022 tại Quyết định số 849/ QĐ-UBND ngày 3.8.2022 của UBND tỉnh về việc phân bổ kế hoạch đầu tư công năm 2022, giai đoạn 2021-2025 thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2021-2030, giai đoạn I: Từ năm 2021 đến năm 2025; theo đó, dự án giao Sở VHTTDL làm chủ đầu tư; thời gian thực hiện: 2022-2024.

Với trách nhiệm chủ đầu tư, Sở triển khai theo trình tự, thủ tục đầu tư gồm 14 bước theo quy định của Bộ VHTTDL (từ bước điều tra, khảo sát địa điểm triển khai dự án đến khi đầu tư hoàn thành, đưa công trình vào sử dụng); đã hoàn thành hồ sơ Báo cáo kinh tế - kỹ đầu tư gửi Sở Xây dựng thẩm định trong tháng 4.2023; tuy nhiên, do vướng mắc về quy hoạch xây dựng, quy hoạch sử dụng đất đến nay dự án chưa có trong kế hoạch sử dụng đất. Do vậy, chưa đảm bảo thủ tục đầu tư đối với Dự án.

Trong thời gian tới, tỉnh sẽ tận dụng các chương trình mục tiêu quốc gia và khung pháp lý mới về di sản văn hóa để hoàn thiện cơ chế, chính sách phù hợp. Riêng dự án bảo tồn Làng văn hóa Co sẽ tiếp tục được đề xuất đưa vào giai đoạn đầu tư 2026–2030 nhằm có cơ sở triển khai trong thời gian tới.

“Về định hướng, ngành văn hóa tỉnh tập trung vào ba nhóm giải pháp chính: Tăng cường kiểm kê, phục hồi và tư liệu hóa di sản văn hóa người Co; gắn bảo tồn với phát triển du lịch cộng đồng để tạo sinh kế; đồng thời nâng cao chính sách đãi ngộ, tạo điều kiện để nghệ nhân tham gia truyền dạy”, ông Hoàng thông tin.