Hát Soọng Cô - tiếng hát trao duyên của người Sán Dìu ở Quảng Ninh

VHO - Việc được Bộ VHTTDL công nhận diễn xướng dân gian hát Soọng Cô là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã khẳng định sức sống bền bỉ của loại hình nghệ thuật này trong đời sống cộng đồng người Sán Dìu ở Quảng Ninh.

Soọng Cô, phát âm theo tiếng Hán, nghĩa là xướng ca; trong tiếng Sán Dìu có nghĩa là ca hát. Soọng Cô được lưu truyền từ đời này sang đời khác, trở thành một nhu cầu tinh thần không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất của người Sán Dìu.

Về hình thức diễn xướng, Soọng Cô cũng tương tự như sli, lượn của người Tày, Nùng; quan họ, hát ghẹo, hát xoan của người Kinh, với thể thơ thất ngôn tứ tuyệt được ghi chép bằng chữ Hán cổ hoặc truyền khẩu. Tiếng hát thể hiện tâm tư, tình cảm của những đôi trai gái đang trong giai đoạn tìm hiểu nhau; nhờ tiếng hát để giãi bày tấm lòng, là phương tiện để bộc lộ những tâm ý mà không dám ngỏ lời trực tiếp một cách tinh tế.

Soọng Cô còn là những lời hát ru đưa con trẻ chìm vào giấc ngủ, là những lời hát để hỏi thăm về gia đình, bạn bè... của những người lâu ngày mới có dịp gặp mặt.

 

Những câu từ, giai điệu của tiếng hát được ký thác với nhiều hình tượng giàu hình ảnh, chất biểu cảm sâu sắc, cùng những lời ví von giản dị, dễ hiểu nhưng giàu sức biểu cảm, dễ rung động lòng người.

Mỗi bài ca là một bài thơ được viết theo thể "thất ngôn tứ tuyệt", ghi chép bằng chữ Hán và lưu truyền trong dân gian. Từ đời này sang đời khác, thế hệ này sang thế hệ khác, người Sán Dìu đã hát Soọng Cô. Họ say mê hát bởi Soọng Cô bắt nguồn từ cuộc sống bình dị, chất phác, nói lên tâm tư, tình cảm, ước vọng của người dân lao động.

Những ngày hội đầu xuân, ngày Tết, ngày cưới là những dịp để trai gái Sán Dìu tổ chức Soọng Cô. Trai làng này đến hát với gái làng kia, và ngược lại; mỗi tốp dăm bảy người, có khi tới mười người. Gia đình nào được trai gái tổ chức hát tại nhà mình thì coi đây là một vinh hạnh, nên tiếp đón đoàn rất niềm nở và hào phóng. Ngày mấy bữa ăn thịnh soạn, đêm đến lại thêm bữa “cơm tạo” (sệch cộ cang), chủ nhân mới yên lòng.

Trai gái hát thâu đêm đến sáng, ngày nghỉ, đêm lại hát, càng hát càng say, có khi kéo dài hàng tuần. Trong khi trai gái trao đi đổi lại những tiếng hát tâm tình, thì mọi người kéo nhau tới dự cũng mê say chẳng kém gì những người trong hội. Đối với người già, đây còn là dịp sống lại những kỷ niệm đẹp của buổi thiếu thời; với tuổi trẻ thì là chia sẻ niềm vui với những người trong cuộc…

Đến ngày chia tay, họ lưu luyến chẳng nỡ rời nhau, có khi ra tới cổng làng, chủ nhà lại ra mời về hát tiếp

Ngoài ngày hội, ngày Tết, nhiều khi trai gái cũng tổ chức hát Soọng Cô vào các buổi chợ phiên. Trai gái tụm năm, tụm ba hát với nhau, trước là để làm quen, rồi thổ lộ tình yêu. Ngày đâu có dài như những câu hát, chỉ chốc lát họ lại phải tiễn biệt nhau trên những nẻo đường vắng vẻ, rồi để nhớ, để thương, chờ dịp gặp lại ở những ngày hội, ngày Tết đầu xuân năm sau.

Hát đối đáp của nam nữ, người Sán Dìu còn có hát đám cưới (sênh ca chíu cô). Mỗi khi có đám cưới, nhà trai nhất thiết phải lựa chọn cho được một người đại diện gọi là “quan lang đầu” (tạm long thoi).

Trong ngày cưới chính thức, ngoài ông quan lang đầu và quan lang phụ, ông mối (mui nhin) đóng vai trò quan trọng, giải quyết nốt những việc tồn tại lớn trong hôn nhân. Quan lang phải là người có tài ăn nói, hiểu biết rộng, ứng khẩu nhanh và phải thuộc một số bài hát đám cưới.

Trong lễ cưới thường diễn ra những cuộc đối xướng hết sức sôi nổi nhưng rất lịch thiệp giữa đại diện nhà trai và đại diện nhà gái. Lời ca đám cưới rất văn hoa, bóng bẩy, ví von tế nhị. Mời chào mọi người tới dự đám, giới thiệu của hồi môn, chúc mừng cô dâu, chú rể đều là những lời ca như thế. Lời hát đám cưới rất dồi dào, và mỗi vùng, mỗi địa phương lại có màu sắc riêng.

 

Tuy nhiên, do những biến động của lịch sử, đến nay nhiều phong tục, tập quán, nghi lễ đã bị mai một hoặc thất truyền. Lối hát này dường như chỉ còn được nhắc lại trong những câu chuyện của người cao tuổi, trong khi không ít nam nữ thanh niên không còn biết hát.

Một số nghi lễ vẫn được duy trì nhưng ở quy mô nhỏ, đơn giản; tiếng nói dân tộc vẫn được bảo tồn, sử dụng song ngữ, gồm tiếng phổ thông và tiếng Sán Dìu. Trong bối cảnh đó, Soọng Cô - một nét đẹp văn hóa - vẫn được những người cao tuổi nơi đây gìn giữ, bảo tồn.

Trong các đêm hội, đám cưới, hát Soọng Cô cũng dần được thay thế bằng những bài hát mới. Năm 2008, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh đã triển khai đề tài "Sưu tầm, nghiên cứu, đề xuất giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian cổ truyền của người Sán Dìu ở tỉnh Quảng Ninh", trong đó có nội dung phục dựng tục hát Soọng Cô.

Tuy nhiên, đề tài mới dừng lại ở việc nghiên cứu, sưu tầm, phục dựng mà chưa chú trọng đến việc phát huy giá trị trong đời sống đương đại. Để Soọng Cô thực sự “sống” lại, cần có chương trình, kế hoạch cụ thể về sưu tầm, bảo tồn và phát huy vốn văn hóa cổ truyền, với sự tham gia của các cấp ủy Đảng, chính quyền và ngành văn hóa, thể thao và du lịch.

Mỗi xã, mỗi vùng cần được quan tâm đầu tư, xây dựng nhà văn hóa dân tộc, tập hợp đội ngũ nghệ nhân, hạt nhân văn nghệ dân gian; đồng thời bồi dưỡng, khuyến khích họ sưu tầm, bảo tồn, truyền dạy cho thế hệ trẻ, qua đó kế thừa và phát huy vốn văn nghệ dân gian quý giá của các dân tộc ở Quảng Ninh.

Những năm qua, cùng với việc bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc trên địa bàn, xã Hải Lạng đặc biệt quan tâm gìn giữ và phát huy nghệ thuật hát Soọng Cô của đồng bào Sán Dìu. Giữa nhịp sống hiện đại, những câu hát Soọng Cô vẫn được gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần và lan tỏa các giá trị truyền thống trong cộng đồng.

Trước thực tế đó, xã Hải Lạng duy trì các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, tạo không gian để những người yêu thích Soọng Cô giao lưu, sưu tầm, lưu giữ và truyền dạy các làn điệu truyền thống cho thế hệ trẻ.

Để di sản được tiếp nối, xã Hải Lạng chú trọng khuyến khích người trẻ tham gia các hoạt động văn hóa truyền thống, tạo điều kiện để các nghệ nhân truyền dạy Soọng Cô trong cộng đồng. Mỗi buổi học không chỉ hướng dẫn cách hát, phát âm, nhả chữ, lấy hơi mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu ý nghĩa của từng câu ca. Bởi Soọng Cô không đơn thuần là một loại hình dân ca mà còn lưu giữ tiếng nói, phong tục, tập quán và tâm hồn của người Sán Dìu.

Không chỉ được duy trì trong các câu lạc bộ, Soọng Cô còn được đưa vào các hoạt động văn hóa, lễ hội và phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư. Những câu hát truyền thống xuất hiện trong Ngày hội Đại đoàn kết, các chương trình văn nghệ, lễ hội đầu xuân.

Đặc biệt, tại Lễ hội đền Đức Ông Hoàng Cần và Ngày hội Văn hóa, Thể thao các dân tộc xã Hải Lạng, Soọng Cô trở thành một nội dung văn hóa đặc sắc. Những câu hát vang lên không chỉ phục vụ đời sống tinh thần của nhân dân mà còn giúp du khách tìm hiểu thêm về văn hóa, phong tục và đời sống của đồng bào Sán Dìu.

Từ câu lạc bộ đến lễ hội, từ nghệ nhân cao tuổi đến các em nhỏ, Soọng Cô đang được trao truyền và lan tỏa qua các thế hệ. Với sự chung tay của chính quyền xã Hải Lạng và cộng đồng, những làn điệu truyền thống sẽ tiếp tục được gìn giữ, để tiếng hát Soọng Cô có sức sống lâu dài trong đời sống cộng đồng.