Bảo tồn văn hóa Hrê – nguồn lực mềm cho phát triển bền vững vùng cao

VHO - Khi tiếng Ta lêu, Ca choi và tiếng chiêng cất lên giữa núi rừng, đó không chỉ là lời ca dân gian mà còn là câu chuyện về một cuộc sống đang đổi thay. Từ những nỗ lực bảo tồn văn hóa truyền thống, bản sắc của đồng bào Hrê vẫn được gìn giữ, tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Làn điệu dân ca tiếp nối mạch nguồn văn hoá Hrê

Giữa nhịp sống mới, làn điệu Ta lêu, Ca choi – loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian độc đáo của đồng bào Hrê ở thôn Long Thượng, xã Sơn Mai (Quảng Ngãi) vẫn vang lên như mạch nguồn bền bỉ, kết nối quá khứ với hiện tại. Không chỉ phản ánh đời sống lao động, sinh hoạt, làn điệu dân ca còn là tiếng nói của niềm tin, khát vọng về một cuộc sống ấm no, tiến bộ.

Trong bài Ta lêu “Cuộc sống đổi thay”, Nghệ nhân ưu tú Đinh Thị Y đã gửi gắm niềm vui, niềm tin của bà con Hrê hôm nay: “Cuộc sống bà con giờ đã có nhiều đổi thay… Đó là nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước/ Các chính sách hỗ trợ giúp bà con ổn định cuộc sống/ Bà con ngày càng ấm no/ Phát triển kinh tế, giảm nghèo bền vững”.

Đắm say làn điệu dân ca Hrê

VHO - Giữa thảo nguyên Bùi Hui, những bài hát Ta lêu, Ca chôi của đồng bào Hrê ca ngợi tình yêu quê hương đất nước, tình yêu lứa đôi, cầu mong cuộc sống bình an, mùa màng bội thu đã níu chân du khách, làm xao xuyến người nghe.

Ngay từ nhỏ, nghệ nhân Đinh Thị Y đã được nghe các bà, các mẹ hát các làn điệu Ta lêu, Ca choi ngọt ngào. Dân ca Hrê từ đó đã thấm vào máu thịt của bà. Không chỉ hát Ta lêu, Ca choi trong các dịp lễ, hội, lúc sinh hoạt văn hóa, mà khi nhàn rỗi, khi vui hay buồn trong lúc lao động, sản xuất bà cũng hát.

Ta lêu làm cho người phụ nữ Hrê trở nên duyên dáng hơn. Lớn lên, biết Ta lêu, Ca choi là âm nhạc dân gian cổ truyền, độc đáo của dân tộc mình, nên bà Đinh Thị Y càng thêm yêu quý, có ý thức giữ gìn, làm giàu thêm những bài Ta lêu, Ca choi.

“Ngày xưa còn nhỏ mình nghe ông bà hát Ta lêu, Ca choi rồi học theo. Lớn lên thì tự sáng tác, ca ngợi Đảng, Bác Hồ, ca ngợi cuộc sống mới, tinh thần lao động và tình đoàn kết của bà con”, nghệ nhân Y chia sẻ.

Điều đáng trân trọng hơn cả là tinh thần trách nhiệm của nghệ nhân đối với thế hệ trẻ. Những buổi sinh hoạt giản dị nơi thôn bản, khi bà Y kiên trì dạy từng câu hát cho các em nhỏ, đã góp phần thắp lên tình yêu văn hóa dân tộc trong lòng thế hệ kế cận.

Em Đinh Thị Mỹ Lệ bày tỏ: “Em rất yêu thích khi được lắng nghe bà cất lên những làn điệu dân ca truyền thống. Mỗi câu hát đều mang đến cảm xúc đặc biệt, giúp em hiểu thêm về bản sắc văn hóa của dân tộc mình. Sau này em sẽ cố gắng học tập và rèn luyện để hát được Ta lêu, Ca choi, qua đó góp phần gìn giữ, bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống cho các thế hệ mai sau”.

Còn em Đinh Thị Tố Như dù thừa nhận rằng việc hát Ta lêu, Ca choi rất khó, đòi hỏi sự kiên trì và luyện tập lâu dài, nhưng em vẫn thể hiện quyết tâm học hỏi với mong muốn có thể hát hay và truyền cảm như bà. Chính tinh thần ham học và ý chí vượt khó ấy cho thấy sự tiếp nối đáng quý của thế hệ trẻ trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Mai Đinh Thanh Minh khẳng định: “Việc bà Đinh Thị Y được công nhận là Nghệ nhân ưu tú là nền móng quan trọng để bảo tồn giá trị văn hóa phi vật thể Ta lêu, Ca Choi, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa người Hrê tại địa phương”.

Cán bộ văn hóa “giữ lửa” bản sắc dân tộc Hrê

Ở thôn Diên Sơn, xã Sơn Mai khi tiếng chiêng vang lên giữa núi rừng, người dân nơi đây lại nhận ra một nhịp sống quen thuộc – nhịp sống của văn hóa truyền thống dân tộc Hrê đang được gìn giữ bền bỉ qua từng thế hệ. Gắn bó với nhịp chiêng ấy là ông Trần Đình Hà, cán bộ văn hóa xã Sơn Mai, người được bà con xem như “linh hồn” của phong trào văn hóa, văn nghệ tại địa phương.

Ông hiểu sâu sắc về văn hóa chiêng của người Hrê, có thể đánh thành thạo các điệu chiêng ba, một loại nhạc cụ độc đáo gắn liền với đời sống tinh thần của đồng bào. Không chỉ dừng lại ở chiêng, ông còn sử dụng thành thạo nhiều nhạc cụ truyền thống khác như đàn Vrook, Chinh Ka La, kèn Ra Ngói, Ta Lía, Vinh Vút… Những thanh âm mộc mạc ấy, khi cất lên, không chỉ là âm nhạc mà còn là tiếng nói của lịch sử, của bản sắc và kí ức cộng đồng.

Ngôi nhà của ông Hà từ lâu đã trở thành điểm hẹn văn hóa của thôn Diên Sơn – nơi sinh hoạt thường xuyên của Câu lạc bộ bảo tồn văn hóa dân tộc Hrê và đội văn nghệ của thôn. Mỗi buổi sinh hoạt, từ người già đến trẻ nhỏ đều quây quần bên tiếng chiêng, tiếng đàn, cùng nhau tập luyện, trao truyền và gìn giữ những giá trị văn hóa cha ông để lại.

Chia sẻ về phong trào văn hóa văn nghệ tại địa phương, ông Đinh Tỏi, người dân xã Sơn Mai cho biết: “Nhờ có ông Hà làm nòng cốt, phong trào văn nghệ của thôn Diên Sơn phát triển mạnh mẽ, đội văn nghệ đã tham gia biểu diễn ở nhiều địa phương như Sơn Hà, Trà Bồng, Sơn Tây, thậm chí đến Gia Lai. Giờ mình lớn tuổi rồi thì không đi nhiều được nữa, nhưng vẫn hỗ trợ để lớp trẻ tiếp nối”.

Với ông Trần Đình Hà, việc bảo tồn văn hóa không chỉ là trách nhiệm của riêng cá nhân mà là sự chung tay của cả cộng đồng. Ông thường xuyên phối hợp với các già làng, người có uy tín và ban cán sự thôn đến từng hộ gia đình để vận động những người có đam mê tham gia sinh hoạt tại các câu lạc bộ.

Đặc biệt, ông dành nhiều tâm huyết cho việc thu hút giới trẻ, giúp các em làm quen và từng bước sử dụng thành thạo các nhạc cụ truyền thống.

Nói đến bản sắc văn hóa của đồng bào Hrê là nói đến văn hóa cồng chiêng, các làn điệu Ta lêu, Ca choi, rượu cần, nhà sàn và những nghề truyền thống như đan lát. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Mai Đinh Thanh Minh, thời gian qua chính quyền địa phương đặc biệt quan tâm đến công tác bảo tồn văn hóa dân tộc Hrê.

“Xã đã thành lập các câu lạc bộ văn hóa, đội văn nghệ tại các thôn có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Đồng thời có kế hoạch huy động các nguồn lực để hỗ trợ kinh phí, lồng ghép hoạt động bảo tồn vào các chương trình, ngày hội văn hóa ở cơ sở”, ông Minh cho hay.