Nhận diện rủi ro pháp lý, giữ vững đạo đức nghề báo trong kỷ nguyên số

VHO - Sáng 24.8 tại Hải Phòng, Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức tọa đàm “Những điểm mới Luật Báo chí và chế tài pháp lý, nhận diện rủi ro, bảo vệ đạo đức nghề báo”.

Tham dự Tọa đàm có Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi; đại diện các cơ quan quản lý nhà nước về báo chí và bản quyền tác giả cuả Bộ VHTTDL; lãnh đạo các cơ quan báo chí Trung ương và địa phương, Hội Nhà báo các tỉnh, thành phố cùng đông đảo phóng viên, biên tập viên khu vực phía Bắc.

Phát biểu khai mạc, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi nhấn mạnh, báo chí đang hoạt động trong môi trường truyền thông biến đổi nhanh chóng. Công nghệ số, mạng xã hội, AI và các nền tảng truyền thông mới đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đối với người làm báo không chỉ dừng lại ở sự nhanh nhạy, chính xác, hấp dẫn mà còn phải đặt trên nền tảng tuân thủ pháp luật, trách nhiệm xã hội và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.

Theo Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, thực tiễn cho thấy chỉ một quyết định thiếu thận trọng trong thu thập, kiểm chứng, sử dụng hoặc xuất bản thông tin cũng có thể dẫn đến hệ quả pháp lý. Rủi ro có thể xuất phát từ nguồn tin chưa được xác minh, xâm phạm đời tư, danh dự, nhân phẩm, vi phạm bản quyền, sử dụng hình ảnh, dữ liệu không đúng quy định hoặc sai sót khi thể hiện thông tin trên các nền tảng số.

"Một nền báo chí chuyên nghiệp không chỉ được đo bằng khả năng đưa tin nhanh hay tạo ra những sản phẩm có sức lan tỏa, mà trước hết phải được xây dựng trên nền tảng của sự thật, trách nhiệm và tính thượng tôn pháp luật", ông Nguyễn Đức Lợi nhấn mạnh.

Bên cạnh pháp luật, đạo đức nghề nghiệp được xác định là “hàng rào” giúp người làm báo chủ động nhận diện, phòng ngừa rủi ro. Trong những tình huống pháp luật chưa thể bao quát hết, trách nhiệm, lương tâm và chuẩn mực nghề nghiệp là cơ sở để nhà báo cân nhắc trước khi đăng tải thông tin có thể tác động đến quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức và cộng đồng.

Tại Tọa đàm, các đại biểu, chuyên gia và đại diện cơ quan báo chí tập trung trao đổi về những điểm mới, nội dung sửa đổi, bổ sung của Luật Báo chí; quy định về quản lý, cung cấp thông tin; trách nhiệm pháp lý của người đứng đầu cơ quan báo chí; bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan và cơ chế pháp lý bảo vệ nhà báo khi tác nghiệp đúng quy định.

Chia sẻ về những điểm mới của Luật Báo chí 2025, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ VHTTDL) Nguyễn Văn Hiếu khẳng định, Luật Báo chí năm 2025 là dấu mốc quan trọng, tạo nền tảng pháp lý cho báo chí phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số.

Theo đó, Luật được xây dựng trên ba định hướng lớn: Mở rộng không gian phát triển của báo chí trong kỷ nguyên số; tăng cường cơ chế hỗ trợ, phát triển kinh tế báo chí; nâng cao trách nhiệm pháp lý và hiệu quả quản lý nhà nước.

Một điểm đáng chú ý là cơ quan báo chí được mở rộng hoạt động trên không gian mạng. Ngoài việc đăng, phát nội dung báo chí, cơ quan báo chí có thể tích hợp các hoạt động dịch vụ trực tuyến như dịch vụ công, thương mại điện tử, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, giáo dục, y tế, cung cấp nội dung theo yêu cầu và các dịch vụ khác theo quy định pháp luật.

Đối với hoạt động trên không gian mạng, cơ quan báo chí không phải xin cấp phép mà có trách nhiệm thông báo tới cơ quan quản lý nhà nước về báo chí.

Hoạt động trên không gian mạng cũng không chỉ giới hạn ở việc đăng, phát nội dung báo chí. Cơ quan báo chí có thể tích hợp các hoạt động dịch vụ trực tuyến như dịch vụ công, thương mại điện tử, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, giáo dục, y tế, cung cấp nội dung theo yêu cầu và các dịch vụ khác theo quy định của pháp luật.

Cùng với việc mở rộng không gian hoạt động là trách nhiệm lớn hơn. Nội dung báo chí và nội dung dịch vụ phải được phân biệt rõ ràng; các dịch vụ thuộc lĩnh vực có điều kiện phải đáp ứng đầy đủ yêu cầu theo quy định. Cơ quan báo chí chịu trách nhiệm đối với vi phạm phát sinh trên hoạt động dịch vụ trực tuyến do mình trực tiếp cung cấp, đồng thời chịu trách nhiệm liên đới đối với vi phạm trên các dịch vụ trực tuyến được tích hợp.

Luật cũng bổ sung các nguồn thu của cơ quan báo chí, trong đó có thu từ bản quyền đọc, nghe, xem và cho phép khai thác, sử dụng tác phẩm báo chí; cung cấp dịch vụ sự nghiệp công; thực hiện nhiệm vụ, chương trình, đề án, dự án được cấp có thẩm quyền giao, phê duyệt...

Ngoài ra, Luật cũng cho phép cơ quan báo chí hợp tác với đối tác để thiết lập, vận hành và sản xuất nội dung cho các kênh trên mạng xã hội và các nền tảng truyền thông số khác. Tuy nhiên, cơ quan báo chí vẫn chịu trách nhiệm đối với nội dung được đăng tải trên các kênh liên kết.

Chia sẻ một trong những vấn đề “nóng” hiện nay là bản quyền báo chí, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ VHTTDL)  Phạm Thị Kim Oanh cho biết, tình trạng xâm phạm bản quyền báo chí đang diễn ra dưới nhiều hình thức, từ sao chép nguyên văn, "xào bài" đến cắt ghép video, livestream nội dung trên mạng xã hội.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, tác phẩm báo chí không chỉ có giá trị thông tin mà còn là tài sản trí tuệ có giá trị kinh tế, kết tinh công sức, trí tuệ và bản lĩnh của người làm báo. Việc sao chép, khai thác trái phép sản phẩm báo chí không chỉ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của cơ quan báo chí mà còn làm suy giảm nguồn lực tài chính, động lực sáng tạo và niềm tin của công chúng.

Đáng chú ý, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra những rủi ro mới về bản quyền. Có thể xuất hiện tình trạng "vi phạm bản quyền ngược" khi phóng viên lạm dụng AI để tổng hợp, viết bài nhưng không kiểm chứng nguồn, từ đó vô tình sử dụng trái phép tác phẩm của bên thứ ba.

Do đó, người làm báo cần thận trọng khi sử dụng AI, đặc biệt trong việc kiểm chứng nguồn và kiểm soát nội dung do công cụ AI tổng hợp; coi công nghệ là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế tư duy sáng tạo và trách nhiệm của nhà báo.

Thảo luận tại Toạ đàm, các đại biểu nhận diện nhiều tình huống có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý như đăng tải thông tin sai sự thật, thông tin chưa được kiểm chứng; xâm phạm danh dự, uy tín, quyền riêng tư và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Những rủi ro từ xu hướng giật gân, chạy theo lượt xem, khai thác thông tin thiếu kiểm chứng trên mạng xã hội cũng được phân tích, qua đó giúp người làm báo nhận thức rõ hơn các giới hạn pháp lý trong quá trình thu thập, xử lý và xuất bản thông tin.

Các đại biểu thống nhất cho rằng mỗi tòa soạn cần xây dựng quy trình chặt chẽ từ thu thập, xác minh, biên tập đến xuất bản; phân định rõ trách nhiệm giữa phóng viên, biên tập viên và người đứng đầu; đồng thời thiết lập cơ chế giám sát, xử lý sai sót và cải chính kịp thời.

Cùng với việc tuân thủ các quy định của pháp luật, người làm báo cần thực hiện nghiêm 10 điều Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam và Quy tắc sử dụng mạng xã hội của người làm báo Việt Nam. Đây chính là những "hàng rào" quan trọng để mỗi nhà báo và cơ quan báo chí chủ động phòng ngừa rủi ro, bảo vệ uy tín nghề nghiệp và giữ vững niềm tin của công chúng trong môi trường truyền thông số.

Tọa đàm không chỉ cung cấp kiến thức về những quy định mới của pháp luật mà còn tạo diễn đàn để các cơ quan báo chí chia sẻ kinh nghiệm, trao đổi những tình huống thực tế và tìm kiếm giải pháp phù hợp với hoạt động của từng loại hình báo chí.

Thông qua các phiên thảo luận, chương trình góp phần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật, củng cố trách nhiệm nghề nghiệp, đồng thời giúp người làm báo nhận diện rõ hơn những giới hạn pháp lý trong quá trình tác nghiệp. Qua đó, các cơ quan báo chí có thêm cơ sở để hoàn thiện quy trình kiểm soát nội dung, nâng cao năng lực quản trị và hạn chế sai sót.

Tọa đàm là một trong chuỗi hoạt động chuyên sâu do Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí tổ chức, hướng tới hỗ trợ các cơ quan báo chí và người làm báo cập nhật quy định pháp luật, nâng cao năng lực nhận diện, phòng ngừa và quản trị rủi ro pháp lý. Qua đó, góp phần xây dựng môi trường báo chí chuyên nghiệp, trách nhiệm, tuân thủ pháp luật và giữ vững các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp trong bối cảnh truyền thông số ngày càng phát triển.