Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Giữ nguồn tin gốc, bảo vệ giá trị nghề báo

VHO – Trong khuôn khổ Diễn đàn Báo chí Toàn quốc 2026, phiên thảo luận số 4 với chủ đề “Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI – Bảo vệ giá trị của người làm báo” đã đặt ra một vấn đề nóng, không chỉ của riêng giới báo chí, mà của toàn bộ không gian thông tin công cộng hiện nay: khi trí tuệ nhân tạo ngày càng can dự sâu vào quy trình sản xuất, phân phối và tiêu thụ thông tin, bản quyền báo chí cần được hiểu như thế nào để vừa bảo vệ thành quả lao động sáng tạo, vừa giữ được động lực sản xuất nguồn tin gốc cho xã hội.

Phiên thảo luận do ông Nguyễn Văn Bá, Tổng Biên tập Báo VietNamNet, điều hành, với sự tham gia của ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, cùng đại diện cơ quan quản lý, các chuyên gia công nghệ, chính sách và lãnh đạo nhiều cơ quan báo chí lớn.

Thay vì tiếp cận bản quyền theo cách hiểu quen thuộc là chống sao chép một bài báo, một bức ảnh hay một video, các ý kiến tại diễn đàn đều thống nhất rằng trong kỷ nguyên AI, câu chuyện này đã dịch chuyển sang bình diện rộng hơn: bảo vệ nền tảng sống còn của báo chí là khả năng tạo ra thông tin trung thực, đáng tin cậy và có kiểm chứng.

Mở đầu điều hành, ông Nguyễn Văn Bá đưa ra một gợi mở đáng suy ngẫm: nếu một ngày AI có thể tổng hợp miễn phí mọi thông tin trên thế giới, công chúng vẫn cập nhật diễn biến mới mỗi ngày qua màn hình chatbot, nhưng các cơ quan báo chí chính thống lại không còn đủ nguồn lực để duy trì bộ máy sản xuất, thì điều đáng lo ngại nhất không chỉ là một tác phẩm bị đánh cắp, mà là động lực tạo ra tin tức gốc bị triệt tiêu.

Cách đặt vấn đề đó đã làm rõ bản chất của thách thức hiện nay: bản quyền báo chí không đơn thuần là bảo vệ một tác phẩm, mà là bảo vệ khả năng để xã hội tiếp tục có những nguồn tin có trách nhiệm trong tương lai.

Từ góc độ quản lý nhà nước, bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, đã phác họa bức tranh toàn cảnh về hệ sinh thái báo chí Việt Nam giai đoạn 2025–2026. Theo đó, cả nước hiện có 733 cơ quan báo chí, với khoảng 41.000 người hoạt động trong lĩnh vực báo chí, trong đó có 21.000 nhà báo được cấp thẻ.

Mỗi năm, hệ thống này sản xuất khoảng 40 triệu tin, bài, 50.000 giờ truyền hình và 20.000 giờ phát thanh. Tuy nhiên, phía sau quy mô đó là áp lực kinh tế ngày càng lớn: doanh thu báo chí năm 2025 chỉ đạt 7.790 tỉ đồng, giảm 3,7% so với năm trước; doanh thu phát thanh – truyền hình ở mức khoảng 12,5 nghìn tỷ đồng.

Theo bà Thảo, việc số hóa toàn bộ nội dung đã khiến sản phẩm báo chí trở thành đối tượng dễ bị tổn thương nhất trên không gian mạng.

Sự tổn thương ấy không còn dừng ở tình trạng sao chép thủ công từ các trang tin lậu hay tài khoản mạng xã hội.

Điều đáng lo hơn là các hệ thống AI và các mô hình ngôn ngữ lớn đang khai thác một khối lượng khổng lồ chất xám của báo chí để huấn luyện công cụ tạo sinh mà chưa có cơ chế chia sẻ lợi ích tương xứng.

Khi người dùng ngày càng quen với việc hỏi – đáp trực tiếp trên các nền tảng AI mà không cần nhấp vào đường dẫn gốc, báo chí chính thống bị cắt dần traffic, suy giảm nguồn thu quảng cáo hiển thị và đối mặt với nguy cơ đánh mất vai trò trung tâm trong chuỗi giá trị thông tin.

Phát biểu tại phiên thảo luận, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh chỉ ra một thực tế đáng suy nghĩ: nhiều cảnh báo về công nghệ, về sự sụt giảm nguồn thu và nguy cơ bị các nền tảng lớn chi phối đã được nêu ra từ vài năm trước, nhưng không ít cơ quan báo chí vẫn chưa thật sự chủ động thích ứng.

Theo ông Lê Quốc Minh, trước sự phát triển quá nhanh của công nghệ, báo chí không thể đứng yên mà buộc phải tự hiện đại hóa, tái cấu trúc lại quy trình tác nghiệp, nguồn lực và mô hình phát triển.

Thay vì tiếp tục phụ thuộc gần như hoàn toàn vào quảng cáo hiển thị, các tòa soạn cần biết biến kho dữ liệu tích lũy lâu năm thành tài nguyên tri thức để từng bước chuyển sang các mô hình thu phí, khai thác nội dung chuyên sâu và gia tăng giá trị dịch vụ thông tin.

Từ góc nhìn nghiên cứu chính sách, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông - IPS, cho rằng mô hình kinh doanh báo chí dựa vào tối ưu hóa từ khóa trên công cụ tìm kiếm truyền thống đang bước vào giai đoạn suy thoái. Nếu trước đây tòa soạn có thể dựa vào lượt truy cập từ Google để tạo doanh thu quảng cáo, thì nay với công nghệ truy xuất tăng cường và chatbot AI, người dùng có thể nhận ngay câu trả lời tổng hợp mà không cần truy cập bài gốc.

Trong bối cảnh đó, ông Đồng đề xuất các tòa soạn cần nhìn nội dung báo chí như một “tài sản số vô hình”, được cấu thành bởi ba trụ cột: tài sản trí tuệ (nội dung gốc), tài sản thương hiệu (uy tín tòa soạn) và tài sản dữ liệu (hành vi độc giả).

Đây là nền tảng để báo chí tái cấu trúc sản phẩm: tin tức thời sự nhanh có thể tiếp cận như “hàng hóa công”, trong khi các nội dung phân tích sâu, kho tư liệu có độ tin cậy cao cần được đóng gói như một dạng dịch vụ tri thức chất lượng cao.

Ở chiều giải pháp kỹ thuật, ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số - DCC, giới thiệu mô hình ứng dụng công nghệ để bảo vệ tài sản số trên môi trường mạng.

Theo đó, hệ thống quét tự động DCC Watcher có thể hoạt động theo thời gian thực, sử dụng công nghệ nhận diện dấu vân tay kỹ thuật số để phát hiện việc trùng lặp văn bản, sao chép hình ảnh, âm thanh, video; đồng thời tích hợp các công cụ AI hỗ trợ nhận diện nội dung vi phạm. Mục tiêu không chỉ là phát hiện vi phạm, mà là tiến tới một quy trình khép kín hơn từ định danh tác phẩm, đăng ký bản quyền, phân phối dữ liệu đến xử lý khiếu nại.

Cùng mạch đó, ông Trần Việt Hưng, Phó Tổng Biên tập Báo Thanh Niên, cho rằng một cơ quan báo chí đơn lẻ rất khó đối đầu hay đàm phán sòng phẳng với các tập đoàn công nghệ xuyên biên giới; vì vậy, cần tính tới một liên minh bản quyền báo chí để tạo tiếng nói chung và vị thế tập thể.

Đại diện khối doanh nghiệp số, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch FPT Online, cũng bày tỏ sự đồng tình với yêu cầu tự số hóa mạnh mẽ của báo chí. Theo bà, các tòa soạn phải chuẩn hóa lại quy trình tác nghiệp, quản trị nguồn lực và đóng gói tài nguyên nội dung của mình một cách khoa học hơn để sẵn sàng tham gia vào các trục dữ liệu chung và tìm kiếm mô hình kinh doanh mới.

Trong khi đó, từ phương diện pháp lý, bà Phạm Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, cho rằng dù Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành đã có những quy định bảo hộ nhất định, song trước tốc độ phát triển của AI, việc bổ sung cơ chế hướng dẫn và khuôn khổ phù hợp cho sản phẩm báo chí số là yêu cầu cấp thiết.

Từ thực tiễn đó, bà Đặng Thị Phương Thảo đề xuất cần sớm sửa đổi, bổ sung Luật Báo chí và Luật Sở hữu trí tuệ theo hướng làm rõ hơn quyền của nhà xuất bản báo chí; đồng thời xây dựng cơ chế buộc các nền tảng xuyên biên giới và doanh nghiệp phát triển AI phải chia sẻ doanh thu theo nguyên tắc: bên nào hưởng lợi từ nội dung báo chí thì phải có trách nhiệm chia sẻ lợi ích với cơ quan báo chí.

Cùng với đó là ý tưởng hình thành một thiết chế quản lý tập thể quyền báo chí, đủ năng lực đứng ra cấp phép, thu và phân phối tiền bản quyền một cách chuyên nghiệp, tạo thêm “bệ đỡ” cho kinh tế báo chí trong giai đoạn tới.

Khép lại phiên thảo luận, thông điệp được nhấn mạnh là: công nghệ có thể thay đổi cách thông tin được truyền tải, nhưng giá trị cốt lõi của báo chí chưa bao giờ thay đổi – đó là tạo ra những thông tin trung thực, có trách nhiệm và đáng tin cậy cho xã hội.

Trong kỷ nguyên AI, bảo vệ bản quyền báo chí vì thế không còn là câu chuyện nội bộ của một bài báo hay một tòa soạn đơn lẻ, mà là bảo vệ tương lai của nghề báo, bảo vệ nguồn tin gốc và bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin đáng tin cậy của công chúng. Đó cũng chính là bài toán lớn mà báo chí Việt Nam phải chủ động giải quyết nếu muốn tiếp tục phát triển trong môi trường truyền thông đang thay đổi từng ngày.