Ký ức “Ngày Độc lập” qua những trang báo lịch sử

VHO - Đã tám mươi mốt năm trôi qua, những tờ báo xuất bản trong những ngày đầu tháng 9.1945 vẫn lưu giữ một cách sống động của không khí Ngày Độc lập. Từ những chỉ dẫn chuẩn bị cho cuộc mít tinh, chương trình buổi lễ, hình ảnh dòng người đổ về Ba Đình đến giây phút Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc “Tuyên ngôn Độc lập”, tất cả đều hiện lên qua những dòng tin, bài tường thuật của báo chí đương thời.

Những trang báo đã cũ sờn không chỉ là tư liệu báo chí, mà còn trở thành những “mảnh ký ức” đặc biệt về thời khắc khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Và để hình dung rõ hơn về ngày lịch sử ấy, những trang báo xuất bản ngay trong và sau ngày 2.9.1945 là một nguồn tư liệu đặc biệt. Ký ức về Ngày Độc lập không chỉ bằng những sự kiện lớn, mà qua rất nhiều chi tiết đời thường, từ cách người dân được hướng dẫn tham gia mít tinh đến những hoạt động của các ngành, các giới trong ngày hội lớn của dân tộc.

Số báo đặc biệt giữa ngày lịch sử

Trong số những tư liệu báo chí được lưu giữ, tờ Đông Phát, số 6107, phát hành đúng Chủ nhật ngày 2.9.1945 có giá trị đặc biệt. Chỉ với hai trang báo, in trên nền giấy đã đen ố vàng, kích thước 52cm x 33cm, chữ in lito nhỏ, tờ báo đã ghi lại khá đầy đủ những thông tin quan trọng liên quan đến việc chuẩn bị và tổ chức Lễ Độc lập.

Ngay đầu trang nhất, dòng chữ lớn “Việt Nam độc lập muôn năm” được in đậm, như một lời khẳng định về thời khắc mới của đất nước. Tờ báo kêu gọi nhân dân tham dự mít tinh đông đủ, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa của việc thể hiện tinh thần đoàn kết, trật tự và kiên quyết bảo vệ nền độc lập vừa giành được. Đáng chú ý, Đông Phát không chỉ thông báo về cuộc mít tinh mà còn hướng dẫn rất cụ thể cách thức tham gia. Tờ báo đăng chương trình chính thức của cuộc mít tinh tại Hà Nội, từ thời điểm bắn súng chào đón Chính phủ lâm thời, chào cờ, hát Tiến quân ca, giới thiệu Chính phủ lâm thời đến nội dung Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố nền độc lập và đọc bản “Tuyên ngôn Độc lập”. Sau đó là lễ tuyên thệ của Chính phủ trước quốc dân, các bài diễn văn, lời thề độc lập của nhân dân, hô khẩu hiệu, tập trung tại khu vực hồ Hoàn Kiếm trước khi giải tán.

Những chi tiết ấy cho thấy sự chuẩn bị rất công phu cho một sự kiện chưa từng có trong lịch sử đất nước. Chính phủ lâm thời còn đăng lời thề trước quốc dân, trong đó khẳng định quyết tâm giữ vững nền độc lập, vượt qua mọi khó khăn, nguy hiểm, kể cả hy sinh tính mạng để bảo vệ thành quả cách mạng. Một trong những chi tiết đặc biệt của Đông Phát là phần “Lời chỉ dẫn”, kèm sơ đồ bố trí khu vực mít tinh. Qua sơ đồ được in trên báo, người đọc hôm nay có thể hình dung tương đối rõ không gian diễn ra sự kiện lịch sử. Các khu vực được phân chia cho nhiều thành phần: Dân phố và ngoại thành; các giới có tổ chức; nhân viên các sở công tư; nhà binh; phụ nữ, bô lão, giáo sĩ, âm nhạc; khu vực cứu thương và lực lượng giữ trật tự. Những lối vào vườn hoa Ba Đình, vị trí của các đoàn thể và cách thức sắp xếp đội hình cũng được hướng dẫn cụ thể.

Các đoàn thể được yêu cầu đi hàng mười; đội tự vệ chỉ mang gậy, không mang vũ khí, có nhiệm vụ giữ trật tự và duy trì tinh thần của đoàn mình. Việc hát và hô khẩu hiệu cũng được hướng dẫn, thậm chí có người chỉ huy để bảo đảm mọi tiếng hô được đồng thanh. Chính phủ lâm thời đồng thời thông báo giờ thiết quân luật tại Hà Nội cũng như giờ làm việc của các công sở từ ngày 3.9.1945. Những chỉ dẫn tưởng như rất nhỏ ấy lại có ý nghĩa lớn đối với việc thể hiện không khí ngày 2.9.1945, Ngày Độc lập không chỉ là một nghi lễ cấp quốc gia, mà thực sự là một ngày hội lớn có sự tham gia của đông đảo nhân dân. Trang thứ hai của Đông Phát tiếp tục đem đến những hình ảnh gần gũi về không khí Ngày Độc lập. Nhân viên ngành hỏa xa, học sinh, thanh niên, phụ nữ, văn nghệ sĩ, các vị bô lão… đều có chương trình tham gia mít tinh. Hội Phật giáo Việt Nam kêu gọi Phật tử tới các chùa tụng kinh cầu cho nền độc lập được củng cố. Một chủ tiệm ăn ở 47 Hàng Quạt dành toàn bộ số tiền thu được, cả vốn lẫn lời trong Ngày Độc lập để ủng hộ Quỹ Việt Nam Giải phóng quân. Các rạp hát và chiếu bóng tổ chức những buổi diễn đặc biệt về Ngày độc lập, nhiều mặt hàng cũng được giảm giá để phục vụ công chúng trong ngày đặc biệt.

Những thông tin ấy làm cho Ngày Độc lập hiện lên gần gũi. Đó không chỉ là hình ảnh của một cuộc mít tinh lớn tại Quảng trường Ba Đình mà còn là sự cộng hưởng của hàng triệu tình cảm, hành động và niềm vui trong đời sống xã hội. Mỗi người, mỗi ngành nghề, mỗi tổ chức đều tìm cho mình một cách để đón mừng nền độc lập.

“Một quang cảnh vừa lớn lao vừa rung động”

Ký ức về ngày 2.9.1945 còn được phản ánh đậm nét qua tường thuật của báo Cứu quốc, số 36, ra ngày 5.9.1945. Ngay trang nhất, Cứu quốc đăng toàn văn Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng lời tuyên thệ của Chính phủ lâm thời và lời thề của quốc dân quyết tâm bảo vệ nền độc lập.

Qua bài tường thuật, dòng người bắt đầu đổ về Ba Đình từ khoảng 12h trưa. Công nhân, nhân viên các sở công sở tư, bô lão, phụ nữ, thanh niên, trẻ em… cùng hội tụ. Một trong những hình ảnh xúc động nhất mà bài báo ghi lại là sự xóa nhòa những khác biệt thường ngày. Tại nơi ấy, những phân biệt về đẳng cấp, tín ngưỡng, giới tính hay thế hệ dường như không còn; tất cả cùng hiện diện với tư cách một người dân Việt Nam trong ngày đón nhận lời tuyên bố chính thức về nền độc lập của nước nhà. Lễ đài phủ vải đỏ và trắng, ở giữa là cột cờ sơn trắng. Máy truyền thanh được đặt trên đài. Các đoàn thể đứng ngay hàng thẳng lối theo khu vực đã được quy định. Thời khắc thiêng liêng bắt đầu. Lá cờ đỏ sao vàng từ từ được kéo lên trong tiếng Tiến quân ca. Trên kỳ đài, các thành viên Chính phủ đứng nghiêm, giơ tay chào. Bên dưới, hàng vạn cánh tay cùng giơ lên. Không gian chìm trong sự yên lặng trang nghiêm. Qua lời tường thuật của Cứu quốc, đó là một khung cảnh “vừa lớn lao vừa rung động”.

Phần quan trọng nhất của buổi lễ là khi Chủ tịch Hồ Chí Minh bước lên kỳ đài đọc bản “Tuyên ngôn Độc lập”. Báo Cứu quốc ghi lại hình ảnh vị Chủ tịch Chính phủ lâm thời đứng trước quốc dân với giọng nói rành mạch, giản dị, thỉnh thoảng hỏi đồng bào có nghe rõ không. Khi bản Tuyên ngôn kết thúc, tiếng hoan hô vang lên như sấm, thể hiện sự xúc động và niềm vui chưa từng có. Sau Tuyên ngôn Độc lập là lễ tuyên thệ của Chính phủ trước quốc kỳ và quốc dân đồng bào. Đến 15h30, toàn thể quốc dân cùng tuyên thệ. Chủ tịch Hồ Chí Minh một lần nữa bước ra kỳ đài, căn dặn đồng bào phải quyết tâm giữ gìn nền độc lập vừa giành được, bởi đó là thành quả phải đánh đổi bằng biết bao đau khổ, hy sinh.

Qua những dòng tường thuật ấy, có thể cảm nhận rõ hơn ý nghĩa của ngày 2.9.1945. Một Chính phủ mới ra đời, một quốc gia mới được tuyên bố trước thế giới, trước mắt vẫn là vô vàn khó khăn. Chính vì vậy, niềm vui độc lập ngay từ giây phút đầu tiên đã gắn liền với ý thức trách nhiệm và quyết tâm bảo vệ thành quả cách mạng.

Sau ngày 2.9, nhiều tờ báo tiếp tục đưa tin, đăng bài và hình ảnh về sự kiện lịch sử. Tờ Nước Nam, số 282, ngày 8.9.1945 có bài “Ngày Độc lập ở Hà Nội”. Tờ Trung Bắc Chủ nhật, số 261, ngày 9.9.1945, đăng ảnh chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng bài viết với những dòng tựa đề đầy khí thế: “Hôm nay là ngày Độc lập! Muôn năm Độc lập! Độc lập muôn năm!”. Tờ Cờ Giải phóng, số 16, ngày 12.9.1945, cũng trang trọng đăng toàn văn bản Tuyên ngôn Độc lập.

Đặc biệt, ngày 7.9.1945, từ Hà Nội, Đài Tiếng nói Việt Nam chính thức phát sóng chương trình đầu tiên, truyền đi bản Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ngày 15.9.1945, Việt Nam Thông tấn xã phát đi toàn văn bản Tuyên ngôn Độc lập cùng danh sách Chính phủ lâm thời bằng ba thứ tiếng Việt, Anh và Pháp. Những hoạt động truyền thông đầu tiên của nước Việt Nam mới đã góp phần đưa tiếng nói của nền độc lập đến với quốc dân và thế giới.

Sau hơn 80 năm, những tờ báo cũ ấy đã trở thành những chứng nhân đặc biệt của lịch sử, không chỉ những thông tin về một sự kiện mà còn chứa đựng cảm xúc của một dân tộc trong thời khắc thiêng liêng, bước sang trang mới.