Nhà báo Cuba nổi tiếng và người bạn thân thiết của Việt Nam

VHO - Bà Marta Rojas, một nhà báo nổi tiếng của Cuba và là người bạn thân thiết của nhân dân Việt Nam, người từng đảm nhiệm chức vụ Phó chủ tịch Hội hữu nghị Cuba - Việt Nam, từng 13 lần đến thăm Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh gian khổ, từng đi khắp đất nước hình chữ S, viết nhiều bài báo, cuốn sách về đất nước và con người Việt Nam trong chiến đấu và xây dựng. Bà cũng là nhà báo nước ngoài cuối cùng có may mắn được chuyện trò, phỏng vấn Chủ tịch Hồ Chí Minh trước khi Người về cõi vĩnh hằng.

Khẳng định quan hệ đoàn kết, hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba

Nhà báo Marta Rojas đã vĩnh biệt chúng ta cách nay vừa đúng 5 năm, vào ngày 3.10.2021 ở tuổi 90.

Tưởng nhớ bà, người bạn thân quý, thủy chung của đất nước và nhân dân Việt Nam, Văn Hóa xin giới thiệu bài viết của nhà báo Phạm Đình Lợi, người từng có nhiều năm học tập và công tác tại hòn đảo Cuba, để bày tỏ lòng ngưỡng mộ và sự biết ơn của chúng ta đối với nhà báo, nhà văn, nhà hoạt động xã hội xuất sắc đã cống hiến trọn đời mình cho đất nước Cuba và tình đoàn kết với Việt Nam.

Nhà báo Marta Rojas 

Nhà báo Marta Rojas sinh ngày 17.5.1931 tại thành phố Santiago de Cuba. Khi vừa tốt nghiệp ngành Báo chí tại Đại học La Habana năm 1953, vào tuổi 22, bà đã chứng kiến sự kiện cuộc tấn công trại lính Moncada ngày 26.7.1953 do lãnh tụ lịch sử của cách mạng Cuba Fidel Castro chỉ huy và phiên tòa của chế độ độc tài Batista xét xử ông cùng các đồng đội sau đó.

Bà đã ghi chép và tường thuật chi tiết các sự kiện lịch sử này trong cuốn sách “Vụ án Moncada” - một tác phẩm được đánh giá rất cao về giá trị báo chí và được nhà văn nổi tiếng Alejo Carpentier viết lời giới thiệu trang trọng. Tác phẩm này đã được dịch ra tiếng Việt, do Nhà xuất bản Văn học Việt Nam ấn hành năm 2013.

Sau khi Cách mạng Cuba thành công năm 1959, nhà báo Marta Rojas lần lượt làm việc cho một số cơ quan báo chí cách mạng và từ năm 1965, bà công tác tại báo Granma, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản với vai trò là Trưởng Ban Thông tin và Ban Văn hóa văn nghệ của tờ báo có số phát hành lớn nhất Cuba này.

Tài năng và uy tín của nhà báo Marta Rojas là điều không có gì phải bàn cãi. Có một bức ảnh đặc biệt đã từng được các hãng tin quốc tế truyền đi khắp thế giới, đó là bức ảnh mà nhà báo Marta Rojas được lãnh tụ Fidel Castro mời ngồi vào vị trí của ông trên Chủ tịch đoàn trong một cuộc họp báo quốc tế để trả lời câu hỏi của một phóng viên nước ngoài liên quan đến phiên tòa xử vụ án Moncada, còn lãnh tụ Fidel thì đứng ngay phía sau.

Với số lượng bài viết đồ sộ cùng hàng chục đầu sách đã xuất bản, nhà báo Marta Rojas từng được trao Giải thưởng Báo chí toàn quốc José Martí, giải thưởng cao quý nhất dành cho các nhà báo tại Cuba xét theo thành tích trọn đời. Bà cũng là người đã giành Giải thưởng Văn học Alejo Carpentier và danh hiệu Anh hùng Lao động của nước Cộng hòa Cuba.

Tình yêu đặc biệt với Việt Nam

Nhà báo tài năng Marta Rojas còn được biết đến như một phóng viên chiến trường đầu tiên người Cuba có mặt tại Việt Nam để đưa tin, viết bài nói về cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của nhân dân Việt Nam.

Marta Rojas cùng với nhà báo, nhà ngoại giao Raul Valdes Vivo đã từng đến Việt Nam nhiều lần và tận mắt chứng kiến những trận ném bom dữ dội của không quân Mỹ bắn phá miền Bắc Việt Nam và cả hai người đã có chuyến đi xuyên Việt từ Bắc vào Nam, đặt chân tới các vùng căn cứ của Quân giải phóng để tìm hiểu về cuộc chiến đấu mưu trí, dũng cảm của quân và dân miền Nam. 

Họ đã từng đến vùng địa đạo của du kích Củ Chi, một địa danh nổi tiếng nằm ở vùng ngoại ô phía Tây của thành phố Sài Gòn, thủ phủ của chính quyền tay sai đế quốc thời kỳ đó, sau này mang tên Thành phố Hồ Chí Minh. 

Các nhà báo Marta Rojas và Raul Valdes Vivo cũng  đã đến tận vùng căn cứ giải phóng ở Tây Ninh nơi đặt trụ sở Đại sứ quán Cuba trong rừng, cơ quan đại diện ngoại giao nước ngoài duy nhất tại vùng giải phóng ở miền Nam trong thời kỳ chiến tranh. 

Từ năm 1963, khi Ủy ban Cuba đoàn kết với miền Nam Việt Nam được thành lập theo ý kiến chỉ đạo của lãnh tụ Fidel và do nữ anh hùng Moncada Melba Hernandez lãnh đạo, nhà báo Marta Rojas đã tham gia tích cực vào các phong trào hoạt động ủng hộ Việt Nam, đặc biệt là trên lĩnh vực báo chí, tuyên truyền. Bà Marta Rojas cũng là nhân chứng tại Tòa án quốc tế Bertran Russell, người đại diện cho Cuba lên tiếng đòi lại công bằng cho các nạn nhân chất độc da cam tại Việt Nam.

Các tác phẩm của bà viết sau những chuyến đi Việt Nam như Relatos de Guerra de Vietnam Heroico (Những câu chuyện chiến đấu trên đất nước Việt Nam anh hùng), Vietnam del Sur: Su arma estratégica es el pueblo (Miền Nam Việt Nam: Vũ khí chiến lược của họ là nhân dân), Escenas de Vietnam (Những hình ảnh về Việt Nam) luôn được nhắc đến khi đề cập về tình cảm sâu nặng của bà đối với Việt Nam. 

Cuộc phỏng vấn với Chủ tịch Hồ Chí Minh

Nhà báo Marta Rojas thường kể lại với các đồng nghiệp Cuba và Việt Nam rằng kỷ niệm sâu sắc nhất trong số 13 lần thăm Việt Nam của bà chính là cuộc phỏng vấn với Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bác Hồ (el Tio Ho), như cách mà tất cả mọi người Việt Nam trìu mến xưng hô với Người.

Bà Marta Rojas kể lại: cuộc phỏng vấn đó diễn ra vào ngày 12.7.1969. Vào thời điểm đó, mặc dù Chủ tịch Hồ Chí Minh đang dưỡng bệnh và được các bác sĩ khuyên không tiếp khách, nhưng khi biết tôi là một nhà báo Cuba, Người đã không do dự, vui vẻ tiếp đón và sẵn sàng trò chuyện.

Sau này khi biết rằng mình là nhà báo cuối cùng được phỏng vấn Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ một tháng rưỡi trước khi trái tim Người ngừng đập, nhà báo Marta Rojas đã vô cùng xúc động và bà nghĩ rằng việc Chủ tịch Hồ Chí Minh dành “cuộc phỏng vấn cuối cùng” với một nhà báo Cuba là thể hiện sự quan tâm và tình cảm đặc biệt của Người dành cho “hòn đảo tự do”.

Trong bài phỏng vấn đó, được đăng trên báo Granma ngày 29.7.1969 và trên nhiều phương tiện truyền thông đại chúng của khu vực Mỹ Latinh, cũng như trên phiên bản báo Granma tiếng Pháp ngày 3.8.1969, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng sức mạnh của nhân dân Việt Nam nằm ở sự đoàn kết và sự ủng hộ từ các dân tộc trên thế giới, trong đó có nhân dân Cuba anh em.

Người khẳng định “tình đoàn kết quốc tế có một giá trị lớn đối với chúng tôi”, nhưng chúng tôi luôn hiểu rằng trước hết cần phải “dựa vào sức mình là chính, từ đó mới có thể tiếp nhận được sự hỗ trợ về vật chất và tinh thần của các dân tộc anh em...”.

Những lời này đã chạm đến trái tim của người phỏng vấn. Câu nói “chúng tôi dựa vào sức mạnh của chính mình trước tiên” của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xuất hiện trong tư tưởng cách mạng của lãnh đạo Cuba Fidel, khi ông nói rằng cách mạng “là tự giải phóng chúng ta bởi chính chúng ta và với những nỗ lực của chính chúng ta”.

Theo bà Marta Rojas, đó là một cuộc phỏng vấn rất đặc biệt bởi vì bà là phóng viên đến phỏng vấn Hồ Chủ tịch, nhưng cuối cùng dường như lại được Chủ tịch Hồ Chí Minh phỏng vấn ngược lại.

Người đã ân cần lắng nghe về tình hình Cuba, hỏi thăm sức khỏe của đồng chí Fidel Castro và các nhà lãnh đạo Cuba, rồi Người còn hỏi về chuyến tác nghiệp tới chiến trường miền Nam của các nhà báo Cuba. Cuộc phỏng vấn của một nhà báo Cuba với lãnh tụ của nhân dân Việt Nam thực sự biến thành cuộc trò chuyện thân mật giữa những người đồng chí, anh em thân thiết.

Cho đến năm 90 tuổi và trước khi trái tim bà ngừng đập vào ngày 3.10.2021, nhà báo Marta Rojas liên tục được tín nhiệm bầu là Phó Chủ tịch Hội Hữu nghị Cuba-Việt Nam.

Bà luôn là người có mặt trong các cuộc gặp gỡ của các nhà lãnh đạo và các đoàn đại biểu Việt Nam với bạn bè Cuba trong các chuyến thăm chính thức hay các cuộc tiếp xúc hữu nghị tại Cuba. Ngoài ra, bà còn là người thầy hướng dẫn tận tâm và nhiệt tình cho nhiều sinh viên Việt Nam từng theo học tại Khoa Báo chí thuộc Trường Đại học La Habana.  

Người viết bài này, trong 3 nhiệm kỳ công tác tại La Habana trong các năm 1975-1979; 1987-1992 và 1986-1999 với nhiệm vụ là phóng viên thường trú của TTXVN tại Cuba đã luôn nhận được sự hỗ trợ, giúp đỡ, động viên nhiệt tình của người đồng nghiệp giàu kinh nghiệm và hết lòng yêu mến Việt Nam là bà Marta Rojas.

Trong thời gian 1989-1990, Báo Ảnh Việt Nam tổ chức cuộc thi viết về tình hữu nghị Việt Nam-Cuba dành cho bạn đọc Cuba và Mỹ Latinh, chúng tôi nhận được mấy trăm bài dự thi.

Marta Rojas với vai trò là Trưởng Ban Giám khảo đã không quản đêm ngày, trong suốt cả tháng trời để đọc và đánh giá chất lượng các bài viết và tham gia quyết định các giải thưởng, giúp cuộc thi đạt được kết quả tốt đẹp, góp phần tăng cường tình hữu nghị và tình đoàn kết giữa hai nước anh em Việt Nam-Cuba.

Có thể nói nhà báo Marta Rojas là người đã đưa tin rất sớm, sâu và toàn diện về Việt Nam cả trong cuộc kháng chiến cũng như trong công cuộc phát triển kinh tế và đổi mới của đất nước.

Bà đã góp phần thúc đẩy quan hệ Việt Nam - Cuba trong mọi hoàn cảnh, cả trong tình huống khó khăn lẫn khi thuận lợi. Marta Rojas là một trong những nhân vật chủ chốt hàng đầu trong phong trào đoàn kết ủng hộ nhân dân Việt Nam, ban đầu là với miền Nam Việt Nam.

Cùng với nữ anh hùng Melba Hernández, nhà báo Marta Rojas là một trong những thành viên hoạt động tích cực nhất của phong trào Cuba đoàn kết với Việt Nam, là nguồn cảm hứng lớn cho nhân dân các nước Mỹ Latinh và thế giới trong việc ủng hộ, đoàn kết với quân và dân Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước.

Bí thư thứ nhất Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Cuba, Chủ tịch nước Cộng hòa Cuba Miguel Díaz-Canel Bermúdez từng đánh giá: “Marta Rojas là người phụ nữ của báo chí, văn học, một nhân chứng lịch sử của Cách mạng Cuba từ lúc khởi đầu với sự kiện cuộc tiến công và Vụ án Moncada. Bà là nữ Anh hùng Lao động nước Cộng hòa Cuba, nhà báo, nhà văn, nhà hoạt động xã hội đã cống hiến trọn đời mình cho đất nước Cuba và tình đoàn kết với Việt Nam.

Nhà báo lớn Marta Rojas đã ra đi về cõi vĩnh hằng, về với tổ tiên, với anh hùng dân tộc José Martí, lãnh tụ Fidel Castro và Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhưng bà mãi mãi là người bạn thân thiết, thủy chung của nhân dân Việt Nam. Tổ quốc Cuba và đất nước Việt Nam ghi nhận công lao to lớn của bà!