An toàn tác nghiệp của nhà báo và thách thức trong thời công nghệ số

VHO - Đó là chủ đề của toạ đàm trong chuỗi hoạt động chuyên đề do Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam - RED) tổ chức trong hai ngày 16-17.5, tại Hà Nội.

Phát biểu tại tọa đàm, bà Trần Thị Khánh Hòa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển cho biết, để có được những thước phim sống động, những bài phóng sự điều tra gai góc, lay động lòng người, các nhà báo, phóng viên đã không quản ngại hiểm nguy, dấn thân vào những "điểm nóng", những vùng rốn lũ, hay đối mặt với cả những mảng tối của xã hội. Tuy nhiên, thực tế tác nghiệp hiện nay đang đặt ra những bài toán vô cùng nhức nhối. Do đó, bảo vệ quyền tác nghiệp của nhà báo không phải là đặc quyền dành riêng cho người làm báo, mà chính là bảo vệ công lý, bảo vệ sự minh bạch và sự phát triển lành mạnh của xã hội.

Tại chương trình, ông Phạm Tấn Anh Vũ, Trưởng đại diện khu vực phía Nam, Công ty Cổ phần Giải pháp Trí thông minh nhân tạo Việt Nam (VAIS), chuyên gia về ứng dụng công nghệ AI của người Việt cho biết, không gian mạng hiện nay không chỉ là công cụ phân phối tin tức mà đã trở thành một chiến trường thông tin thực sự. Sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) và tội phạm mạng tạo ra các rủi ro mang tính hủy diệt như: Tấn công phi kỹ thuật (Social Engineering), mã độc tống tiền (Ransomware), công nghệ giả mạo siêu thực (Deepfake)...

Nhấn mạnh rủi ro an toàn theo giới tính, ông Phạm Tấn Anh Vũ cho rằng, mọi nhà báo đều có nguy cơ bị tổng hợp danh tính giả, bị ghép ảnh, ghép giọng nói, tạo video vi phạm để hủy hoại sự nghiệp; tấn công tài khoản mạng xã hội có lượng theo dõi lớn để phát tin giả mạo danh; nhằm vào người thân qua mạng xã hội để gây áp lực, buộc dừng điều tra, nhất là với nhà báo nữ, kẻ tấn công dùng bão ngôn từ bình luận về ngoại hình để ép họ chuyển qua tâm lý tự ti và rút lui khỏi không gian công cộng…

Để hạn chế rủi ro bị tấn công, ông Phạm Tấn Anh Vũ đề nghị, nhà báo cần có một tư duy phòng thủ hoàn toàn mới; tìm hiểu kỹ về Hệ sinh thái pháp lý mới như: Luật An ninh mạng, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2026, Luật Trí tuệ nhân tạo (AI) 2025 và Bộ luật Hình sự sửa đổi 2025… nhằm nhận diện rõ bối cảnh rủi ro chung quanh.

Cũng tại chương trình, ông Nguyễn Đức Lam, Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông (Hội Truyền thông số) cho biết, hiện thế giới có các công cụ điều chỉnh hành vi liên quan AI như: Các quy tắc đạo đức và quy tắc ứng xử, hướng dẫn và tiêu chuẩn kỹ thuật, luật và quy định. Riêng ở Việt Nam, song song với việc ban hành các quy định pháp lý “cứng” mang tính bắt buộc, Chính phủ khuyến khích việc xây dựng và phổ biến các bộ quy tắc ứng xử về AI, trong đó có Bộ quy tắc sử dụng AI có trách nhiệm trong truyền thông số.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển bùng nổ, việc xác lập các quy tắc ứng xử chuẩn mực dành cho cá nhân sáng tạo nội dung trên không gian mạng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đồng thời khuyến cáo về vai trò kiểm soát của con người liên quan tới AI. Dù AI có thể hỗ trợ tạo ra phần lớn nội dung, con người chịu trách nhiệm cuối cùng, dù AI có dùng được nhiều mấy thì con người vẫn phải kiểm tra lần cuối trước khi đăng công khai.

Đánh giá về thực trạng hoạt động bảo vệ quyền tác nghiệp báo chí, ông Ngô Huy Toàn, nguyên Trưởng phòng Thanh tra báo chí xuất bản, Thanh tra Bộ Thông tin và Truyền thông cho biết, hiện quy định pháp luật còn bất cập như: Chưa thống nhất tác nghiệp báo chí là hoạt động công vụ hay không phải công vụ; quy định mang tính khái quát, khó áp dụng; khoảng trống quản lý khi thanh tra chuyên ngành không được chú trọng.

Ngoài ra, công tác thực thi còn hạn chế, các vụ việc cản trở tác nghiệp xảy ra khá phổ biến nhưng không được xử lý hoặc xử lý không triệt để; sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng chưa chặt chẽ; nhiều người chưa hiểu biết đầy đủ quy định pháp luật...

Để bảo vệ quyền tác nghiệp báo chí, ông Ngô Huy Toàn đề xuất, trước hết, các bộ ngành chức năng cần hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, đổi mới tuyên truyền, giáo dục pháp luật để nâng cao nhận thức chung toàn xã hội về quyền tác nghiệp báo chí. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan trong xử lý các hành vi vi phạm quyền tác nghiệp báo chí, giữa cơ quan báo chí, Hội Nhà báo với cơ quan chức năng. Các vụ việc vi phạm quyền tác nghiệp báo chí cần được xử lý nghiêm minh, triệt để đảm bảo tính răn đe, cảnh báo. Cơ quan báo chí cần trang bị kiến thức, kỹ năng để nhà báo, phóng viên chủ động trong bảo vệ quyền tác nghiệp của mình.

Tại tọa đàm, các chuyên gia đã trao đổi một số nội dung khác như: Kỹ năng “hóa trang” và “nhập vai” của nhà báo; kịch bản thoát hiểm và bảo vệ bản thân trong tác nghiệp báo chí, bài học xương máu từ lằn ranh sinh tử… Từ đó, các chuyên gia nhấn mạnh nhà báo cần thiết phải xây dựng một hệ thống cẩm nang quy chuẩn về kỹ năng tác nghiệp trong môi trường rủi ro, đồng thời đưa các nội dung về bảo hộ pháp lý và kỹ năng sinh tồn vào chương trình đào tạo báo chí chính quy.