Từ những căn nhà chật hẹp đến yêu cầu bảo tồn phố cổ Hà Nội

VHO - HĐND TP. Hà Nội đã thông qua chủ trương ưu tiên giải quyết chỗ ở cho 902 hộ dân phố cổ, phố cũ có điều kiện sống chật chội, theo cơ chế mua, thuê mua nhà ở xã hội không qua bốc thăm. Chính sách không chỉ nhằm cải thiện điều kiện sinh hoạt, giảm nguy cơ mất an toàn mà còn đặt ra yêu cầu hài hòa giữa giãn dân, bảo đảm quyền lợi cư dân và gìn giữ sức sống văn hóa của khu phố di sản.

Việc 902 hộ dân phố cổ, phố cũ được xem xét mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội không qua bốc thăm là bước chuyển đáng chú ý trong bài toán giãn dân tại khu vực trung tâm Hà Nội.

Theo thông tin tại kỳ họp chuyên đề ngày 28.10, kết quả rà soát của UBND phường Hoàn Kiếm xác định có 902 hộ với 3.621 nhân khẩu đang sinh sống trong những căn nhà có diện tích bình quân dưới 5m² sàn/người. Nhiều gia đình, với khoảng bốn người mỗi hộ, phải sinh hoạt trong diện tích chưa đến 20m². 

Đằng sau những con số ấy không chỉ là tình trạng thiếu diện tích ở. Nhà đông hộ, nhà ống cũ nằm sâu trong ngõ nhỏ, thiếu ánh sáng và thông gió, lối thoát nạn hạn chế, các hộ phải sử dụng chung khu vệ sinh, bếp và nguồn nước... khiến chất lượng sống bị ảnh hưởng, đồng thời làm gia tăng nguy cơ mất an toàn, nhất là về phòng cháy, chữa cháy.

Theo thông tin được công bố tại kỳ họp, nhiều hộ có thu nhập thấp, không đủ khả năng mua nhà thương mại; một số khác khó tự cải thiện chỗ ở do công trình nằm trong khu vực bảo tồn hoặc thuộc diện có nhiều chủ sở hữu, nhiều hộ cùng sử dụng. 

Vì thế, chính sách mới không đơn thuần là một phương án bố trí nhà ở xã hội. Đây còn là nỗ lực giải quyết một điểm nghẽn kéo dài trong quá trình giãn dân phố cổ, đồng thời đặt ra câu hỏi rộng hơn: Làm thế nào để cải thiện điều kiện sống cho người dân mà không làm suy giảm cộng đồng cư dân vốn góp phần tạo nên bản sắc của khu phố cổ Hà Nội?

Ưu tiên nhóm khó khăn nhất, nhưng phải bảo đảm công bằng

Theo phương án được trình tại kỳ họp, thành phố dự kiến bố trí tối đa 902 căn hộ nhà ở xã hội, mỗi hộ đủ điều kiện được mua hoặc thuê mua một căn và không phải tham gia bốc thăm.

Trước mắt, trong năm 2026, dự kiến bố trí 552 căn tại 9 dự án; quỹ nhà tiếp tục được bố trí trong năm 2027. Tại mỗi dự án, số căn dành cho nhóm đối tượng này dự kiến không vượt quá 20% số căn hộ mở bán, trên cơ sở thỏa thuận với chủ đầu tư. 

Theo các điều kiện được nêu trong hồ sơ chính sách, người đăng ký phải có đăng ký thường trú và thực tế sinh sống tại nhà ở thuộc khu vực phố cổ, phố cũ của phường Hoàn Kiếm trước ngày nghị quyết được thông qua; diện tích nhà ở bình quân dưới 5m² sàn/người; đáp ứng các điều kiện mua, thuê mua nhà ở xã hội theo quy định; tự nguyện đăng ký và được UBND phường Hoàn Kiếm phê duyệt trong danh sách.

Đây là cơ chế ưu tiên có mục tiêu, tập trung vào nhóm đang gặp khó khăn nghiêm trọng về chỗ ở. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào cách xác định đối tượng, công bố quỹ nhà và tổ chức xét duyệt. Những tiêu chí như diện tích ở bình quân, hoàn cảnh gia đình, tình trạng sở hữu và sử dụng nhà cần được kiểm tra minh bạch, có quy trình rõ ràng để hạn chế bỏ sót người thực sự khó khăn hoặc phát sinh khiếu nại.

Tại phiên thẩm tra, Ban Đô thị HĐND TP. Hà Nội cũng đề nghị làm rõ cơ sở xác định ngưỡng dưới 5m² sàn/người, đánh giá những trường hợp có diện tích nhỉnh hơn ngưỡng này và nghiên cứu cách xử lý đối với người thuê nhà, người lao động di cư không có đăng ký thường trú cùng các nhóm có hoàn cảnh khó khăn nhưng có thể nằm ngoài diện áp dụng. Ban Đô thị đồng thời lưu ý tiêu chí đăng ký trước có thể gây bất lợi cho người cao tuổi, người khuyết tật hoặc những người ít có điều kiện tiếp cận thông tin. 

Những góp ý này cho thấy việc ưu tiên nhóm khó khăn nhất cần đi cùng một quy trình xét duyệt công bằng, dễ tiếp cận. Chính sách đặc thù chỉ phát huy hiệu quả khi người dân hiểu rõ điều kiện, biết cách đăng ký và có cơ hội tiếp cận thông tin như nhau.

Giãn dân để cải thiện chất lượng sống, không chỉ chuyển chỗ ở

Một điểm quan trọng của phương án là người mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội phải chuyển toàn bộ nhân khẩu của hộ khỏi nơi ở cũ và đăng ký thường trú tại nơi ở mới theo thời hạn do UBND thành phố quy định. Nếu nơi ở cũ là nhà thuộc tài sản công đang thuê, hộ dân phải chấm dứt hợp đồng và bàn giao lại diện tích cho cơ quan quản lý.

Đối với nhà thuộc sở hữu của hộ gia đình, cá nhân, phương án xử lý sẽ do thành phố quy định; hồ sơ được báo chí dẫn lại cho thấy nội dung này cần tiếp tục được làm rõ trong quá trình triển khai. 

Đây là vấn đề không thể xem nhẹ. Việc chuyển một hộ gia đình ra khỏi căn nhà chật hẹp có thể cải thiện điều kiện ở, nhưng cũng tác động đến sinh kế, việc đi lại, học tập, chăm sóc người thân và những mối quan hệ cộng đồng đã hình thành qua nhiều năm.

Với những hộ sống bằng nghề dịch vụ, buôn bán nhỏ hoặc gắn với hoạt động du lịch tại khu phố cổ, khoảng cách đến nơi làm việc và chi phí di chuyển cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống.

Do đó, lựa chọn quỹ nhà không nên chỉ căn cứ vào số lượng căn hộ và tiến độ hoàn thành. Theo định hướng được nêu trong hồ sơ, các dự án cần có kết nối giao thông công cộng thuận lợi, ưu tiên gắn với đường sắt đô thị, đồng thời bảo đảm khả năng tiếp cận trường học, cơ sở y tế, chợ và các dịch vụ thiết yếu. Cơ cấu căn hộ cũng cần phù hợp với quy mô hộ gia đình bình quân khoảng bốn người. 

Một căn hộ mới chỉ thực sự đáp ứng nhu cầu khi người dân có thể sinh sống lâu dài, tiếp cận dịch vụ cơ bản và duy trì được sinh kế. Nếu nhà ở nằm quá xa nơi làm việc, trường học hoặc mạng lưới hỗ trợ gia đình, những chi phí phát sinh có thể làm giảm lợi ích mà việc chuyển chỗ ở mang lại.

Bên cạnh đó, việc xử lý nơi ở cũ cần được công khai và có phương án cụ thể, nhất là với nhà thuộc sở hữu tư nhân, nhà có nhiều chủ sở hữu hoặc nhiều hộ cùng thuê, cùng sử dụng. Thành phố cũng cần làm rõ trách nhiệm quản lý phần diện tích sau khi người dân chuyển đi, tránh tình trạng nhà tiếp tục bị chia nhỏ cho nhiều hộ hoặc điều kiện chật chội tái diễn.

Bảo tồn phố cổ phải gắn với người dân

Phố cổ Hà Nội không chỉ được nhận diện qua kiến trúc, đường phố hay những công trình lịch sử. Sức sống của khu vực còn nằm trong mạng lưới cư dân, nghề nghiệp, hoạt động buôn bán, tập quán sinh hoạt và những mối liên kết cộng đồng được duy trì qua nhiều thế hệ. Vì vậy, giãn dân và cải thiện nhà ở cần được đặt trong tổng thể quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị khu phố cổ.

Nếu chỉ chú trọng giảm mật độ cư trú mà thiếu giải pháp duy trì sinh kế và kết nối cộng đồng, quá trình di chuyển có thể làm thay đổi cấu trúc xã hội của khu vực.

Ngược lại, nếu giải quyết được tình trạng nhà ở quá chật hẹp, thiếu an toàn, đồng thời bảo đảm người dân có điều kiện sống tốt hơn tại nơi ở mới, chính sách giãn dân có thể góp phần nâng cao chất lượng sống mà không phủ nhận vai trò của cộng đồng cư dân trong việc gìn giữ di sản đô thị.

Theo thông tin được công bố tại kỳ họp, chủ trương lần này tập trung vào nhóm 902 hộ thuộc diện giãn dân tự nguyện. Nhóm 478 hộ thuộc diện giãn dân bắt buộc không nằm trong phạm vi chính sách được đề xuất này. Điều đó cho thấy bài toán giãn dân phố cổ vẫn cần các giải pháp khác nhau cho từng nhóm đối tượng, thay vì áp dụng một cơ chế chung cho mọi trường hợp. 

Bước tiếp theo là cụ thể hóa chính sách bằng danh sách đối tượng được phê duyệt, quỹ nhà thực tế, tiến độ bàn giao và quy trình giải quyết các vấn đề phát sinh. Việc công bố công khai số lượng căn hộ, loại căn, vị trí dự án, giá bán hoặc thuê mua và điều kiện đăng ký sẽ là cơ sở để người dân giám sát quá trình thực hiện.

Giãn dân phố cổ vì thế không chỉ là bài toán phân bổ nhà ở xã hội. Đó còn là phép thử về khả năng kết hợp giữa an sinh, quản lý đô thị và bảo tồn di sản: người dân được sống trong điều kiện an toàn, tốt hơn, trong khi những giá trị văn hóa làm nên bản sắc phố cổ vẫn được nhìn nhận như một phần không thể tách rời của quá trình phát triển Thủ đô.