“Thông điệp” cổ xưa từ đền thờ Hỏa Thần duy nhất

VHO - Chín tháng đầu năm 2026, trên địa bàn TP Hà Nội xảy ra 550 vụ cháy, gây thiệt hại lớn về người và của. Cơ quan chức năng đánh giá, “thực tế vẫn xuất hiện những vụ cháy gây hậu quả đặc biệt về người”.

 Rời khỏi hội nghị sơ kết 9 tháng đầu năm của lực lượng Cảnh sát PCCC và CNCH của Công an thành phố Hà Nội vừa tổ chức hôm 6.10, chúng tôi lặng lẽ men theo những con phố cổ trong tiết trời thu, tìm đến ngôi đền cổ thờ Hỏa Thần mà người xưa đã dựng lên bên kinh thành Thăng Long, để lặng nghe tiếng “thì thầm” cùng với những tín ngưỡng văn hóa dân gian cách nay gần hai thế kỷ. Và cũng tự lý giải, vì sao bên cạnh phòng bị các giải pháp ngăn ngừa, dập lửa, từ xa xưa cha ông còn cậy nhờ tới sự bảo trợ, giúp đỡ từ thần linh.

Từ nỗi lo đến tín ngưỡng thờ Hỏa Thần

Di tích đền thờ Hỏa Thần nằm trên phố Hàng Điếu, giữa khu phố cổ Hà Nội tấp nập. Tên phố bắt nguồn từ nghề buôn bán điếu hút thuốc lào, gắn với những vật dụng bằng tre, gỗ rất dễ cháy. Trong không gian chật hẹp, nhà cửa san sát, hỏa hoạn từng là nỗi lo có thể đe dọa kế sinh nhai và tài sản của người dân. Bởi vậy, tín ngưỡng thờ thần Hỏa không chỉ gửi gắm mong cầu bình an, mà còn phản ánh nỗi bất an trước một hiểm họa luôn thường trực trong đời sống đô thị.

Di tích được khởi dựng năm 1838, trong đó có tấm bia cổ ghi dấu quá trình hình thành và duy trì thờ; đến năm 1848, đền được bổ sung nhà Tiền tế và Phương đình. Ngôi đền có bố cục chữ “Công”, gồm Tiền tế, Phương đình và Cung cấm.

Mái ngói mũi hài, nền gạch Bát Tràng cổ, hệ cột gỗ cùng những nét chạm khắc rồng, phượng, nghê tạo nên diện mạo kiến trúc đặc trưng. Trong cung cấm, tượng thần Hỏa ngự trên ban thờ, đặt trong khám thờ lớn chạm rồng. Gần hai trăm năm trôi qua, những dấu tích ấy vẫn còn hiện diện, lưu giữ những câu chuyện về niềm tin và cách cư dân Thăng Long xưa tìm kiếm sự che chở trước hiểm họa từ lửa.

“Cẩn thận củi lửa, mùa hanh đến rồi, kiểm tra bếp lửa”, lời nhắc tưởng chừng giản dị ấy lại gắn với một mối lo thường trực của cư dân Thăng Long xưa. Ngày ấy nhà làm tranh vách mái lá nên việc hỏa hoạn do sơ suất của người dân dễ dàng xảy ra nên ngoài những nỗ lực phòng cháy, chữa cháy, người dân kinh thành Thăng Long còn tìm đến sự trợ giúp của các vị tinh tú, các linh thần. Tín ngưỡng thờ lửa vì thế không chỉ bắt nguồn từ nỗi sợ trước sức tàn phá của hỏa hoạn, mà còn gắn với vai trò thiết yếu của lửa trong đời sống con người.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vỹ cho rằng, từ việc thờ Mặt trời, các vì tinh tú đến thờ bếp, thờ ngọn lửa, tín ngưỡng ấy hình thành qua quá trình con người nhận thức về tự nhiên và nguồn sống. Như ông nhận định: “Ngọn lửa đưa con người từ thời dã man sang một bước là văn minh”. Nhưng chính ngọn lửa đem lại ánh sáng, hơi ấm và sự sống ấy cũng có thể hủy hoại nhà cửa, tài sản khi vượt khỏi tầm kiểm soát. Một dấu tích đặc biệt gắn với ngôi đền thờ Hỏa Thần là quả chuông đồng từng được dùng khi xảy ra hỏa hoạn. Theo sách Đường phố Hà Nội của Nguyễn Vinh Phúc và Trần Huy Bá, “hễ có hỏa hoạn thì người dân thỉnh chuông lên, Hỏa Thần sẽ nghe thấy, về trừ hỏa hoạn”.

Theo tư liệu, tiếng chuông vừa có tác dụng báo động, vừa mang ý nghĩa tâm linh, thể hiện niềm tin vào sự trợ giúp của Hỏa Thần. Quả chuông cổ nay không còn, nhưng câu chuyện về nó vẫn gợi lại cách người xưa kết hợp việc ứng phó với hiểm họa và niềm tin tín ngưỡng.

Gần như vắng bóng trong dòng chảy thời gian

Dù có lịch sử gần hai trăm năm và gắn với tín ngưỡng thờ Hỏa Thần của cư dân Thăng Long xưa, đền Hỏa Thần tại số 30 phố Hàng Điếu vẫn khá vắng vẻ trong những ngày thường. Giữa nhịp buôn bán tấp nập bên ngoài, bên trong lại hoàn toàn đối lập.

Tại đây, người trực tiếp trông coi đền cho biết, “khách vãng lai cũng như người dân tìm đến đây khá dè dặt, chủ yếu là vào những ngày rằm hay mùng một hằng tháng, còn lại chỉ lác đác vài khách nước ngoài vào tìm hiểu”. Một số tiểu thương quanh khu vực vẫn giữ thói quen thắp hương, cầu mong công việc thuận lợi và tránh tai họa do hỏa hoạn.

“Ngày thường, ít người ghé đền lắm. Đền vẫn khang trang, sạch sẽ, nhưng ngay cả một số người dân sống quanh đây cũng không mấy để ý đến sự tồn tại của ngôi đền này”, bà Tí, người bán nước gần đền chia sẻ. Lời kể của bà Tí được nối dài bằng những cái lắc đầu mà chúng tôi nhận lại khi tiếp cận một số bạn trẻ đang sử dụng dịch vụ tại các hàng quán quanh phố Hàng Điếu.

Giữa con phố sầm uất, một ngôi đền chứa đựng nhiều giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng lại chưa từng được biết đối với những thực khách trẻ thường xuyên qua lại con phố này. Những câu trả lời ngắn ngủi ấy chưa đủ để nói lên điều gì, nhưng đặt ra một câu hỏi không dễ bỏ qua: Khi di tích vẫn còn đó mà câu chuyện về nó không đến được với người dân, những giá trị văn hóa sẽ được tiếp nối bằng cách nào?

Điều đáng suy nghĩ không chỉ là sự thưa vắng người đến lễ, mà là khoảng cách giữa một di sản đang hiện hữu và cộng đồng mà nó vốn thuộc về. Một ngôi đền có thể được giữ gìn với mái ngói, ban thờ, bia đá, nhưng nếu lớp người kế tiếp không biết vì sao ngôi đền ra đời, người xưa đã gửi gắm điều gì vào tín ngưỡng thờ Hỏa Thần, thì những gì còn lại có nguy cơ chỉ là phần xác của di tích.

Sự “đứt gãy” ấy không nhất thiết bắt đầu từ một công trình xuống cấp hay biến mất; đôi khi nó bắt đầu từ việc những câu chuyện gắn với di tích dần vắng bóng trong đời sống thường ngày, không còn được nhắc đến, tìm hiểu và trao truyền. Và khi ấy, điều mất đi không chỉ là sự hiểu biết về một ngôi đền cổ, mà còn là sợi dây kết nối các thế hệ với ký ức văn hóa của chính nơi mình đang sống

Bên cạnh việc gìn giữ kiến trúc và các yếu tố gốc, chính quyền địa phương cùng những đơn vị liên quan cần thật sự quan tâm hơn đến công tác giới thiệu, quảng bá di tích, từ bổ sung thông tin thuyết minh đến kết nối với các tuyến tham quan phố cổ. Bởi bảo tồn di sản không chỉ là giữ lại một công trình cổ, mà còn là gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa để đền Hỏa Thần không trở thành một địa chỉ xa lạ ngay giữa lòng Hà Nội.

Từ ký ức về thần Hỏa đến trách nhiệm hôm nay

Những nỗi lo từng khiến người dân Thăng Long xưa tìm đến thần Hỏa vẫn hiện hữu trong đời sống hôm nay. Những con số thương vong, thiệt hại do hỏa hoạn, cháy nổ trên cả nước nói chung và Hà Nội nói riêng khiến chúng ta vô cùng ám ảnh.

Đằng sau những con số ấy là sinh mạng, tài sản và những mái nhà có thể bị thiêu rụi chỉ trong chốc lát. Nguyên nhân cũng đã được cơ quan chức năng làm rõ với những tồn tại và hạn chế. Một trong những yêu cầu xuyên suốt của Công an thành phố Hà Nội đặt ra trong công tác PCCC là phải làm thực chất về điều tra cơ bản, chuẩn hóa dữ liệu quản lý, yêu cầu các đơn vị thường xuyên rà soát, chuẩn hóa hồ sơ… Từ thực tế 73,8% số vụ cháy trong 9 tháng đầu năm có nguyên nhân đến điện, Công an thành phố yêu cầu không chỉ dừng ở “nhắc nhở” mà phải truyền cảm hứng, hình thành thói quen an toàn PCCC. Vì thế, hơn ai hết người dân phải luôn chủ động, đề cao cảnh giác để việc PCCC được an toàn.

Đến với đền thờ Hỏa Thần hôm nay, chúng tôi như được người xưa nhắc nhở “Cẩn thận củi lửa, mùa hanh đến rồi, kiểm tra bếp lửa”. Đứng trước đền thờ Hỏa Thần như vẫn đang gợi lên cho chúng ta đôi điều đáng suy ngẫm: Nếu người xưa gửi gắm mong cầu bình an nơi thần linh, thì hôm nay, sự bình an phải bắt đầu từ ý thức phòng ngừa, từ việc sử dụng nguồn lửa, nguồn điện an toàn và trách nhiệm của mỗi người đối với tính mạng, tài sản của mình và cộng đồng.

Và có lẽ, giá trị của đền Hỏa Thần không chỉ nằm ở việc cầu xin thần linh ngăn tai họa như dân gian thường mách chứng “có thờ, có thiêng…”, mà còn ở ký ức về một cộng đồng từng sống cùng nỗi lo hỏa hoạn và luôn tìm cách bảo vệ cuộc sống của mình. Gìn giữ ngôi đền cũng là giữ lại ký ức ấy, để tín ngưỡng của người xưa không chỉ còn trong những nghi lễ thờ cúng, phù trợ mà tiếp tục gợi nhắc chúng ta về trách nhiệm trước những hiểm họa vẫn hiện hữu trong đời sống.