Hơn 90km metro TP.HCM chuẩn bị khởi công: Một trục kinh tế mới đang hình thành?

VHO - Ba tuyến metro với tổng chiều dài gần 90km, vốn sơ bộ hơn 254.000 tỉ đồng đang được TP.HCM hoàn tất thủ tục để khởi công cuối năm 2026. Nếu metro không chỉ chở khách mà trở thành “xương sống” cho phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng, một trục kinh tế mới có thể được hình thành cùng đường ray.

Gần 90km đường ray mới

TP.HCM đang hoàn tất thủ tục để cuối năm 2026 khởi công thêm 3 tuyến đường sắt đô thị gồm metro số 1 đoạn Thành phố mới Bình Dương - Suối Tiên, metro số 2 đoạn TP. Thủ Dầu Một - TP.HCM và metro số 6 giai đoạn 1, đoạn Tân Sơn Nhất - Phú Hữu.

Theo HĐND TP.HCM, 3 dự án có tổng chiều dài khoảng 89,5km, tổng vốn sơ bộ khoảng 254.530 tỉ đồng, dự kiến đầu tư bằng vốn ngân sách. Đây là 3 trong 8 dự án metro được thành phố ưu tiên triển khai giai đoạn 2026-2030.

Cập nhật ngày 2.10, ông Phan Công Bằng, Trưởng Ban Quản lý đường sắt đô thị TP.HCM cho biết, Thành phố đang hoàn tất các thủ tục để trình phê duyệt và khởi công 3 tuyến vào cuối năm nay. Cùng với các dự án đang triển khai, TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 255km đường sắt đô thị.

Con số này cho thấy metro đang được đặt trong một chiến lược lớn hơn thay vì chỉ giải quyết bài toán vận tải. Nghị quyết 09-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 TP.HCM hoàn thành khoảng 200km đường sắt đô thị; Thành phố hiện đang hướng tới quy mô mạng lưới cao hơn mục tiêu này.

Metro kéo theo đô thị

Điểm đáng chú ý trong kế hoạch phát triển metro của TP.HCM là đường sắt đô thị được triển khai đồng thời với mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Khi đó, nhà ga không chỉ là nơi hành khách lên xuống tàu mà trở thành hạt nhân để tổ chức lại không gian đô thị xung quanh.

Một bước cụ thể vừa được TP.HCM thông qua là quy định về quy hoạch khu vực TOD. Theo đó, phạm vi quy hoạch có thể lên tới 1.000m tính từ tâm nhà ga hoặc depot; hệ số sử dụng đất gộp đối với một số khu chức năng hỗn hợp, thương mại - dịch vụ và khu ở có thể được tăng tối đa 1,5 lần so với quy chuẩn, nhưng phải phù hợp khả năng đáp ứng của hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1.10.2026.

Cách tiếp cận này mở ra khả năng hình thành các khu đô thị có mật độ hoạt động kinh tế cao hơn quanh các đầu mối giao thông. Người dân có thể tiếp cận nhà ở, văn phòng, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng trong khoảng cách thuận tiện, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Theo ông Phan Công Bằng, trong giai đoạn 2026-2030, TP.HCM xác định ưu tiên triển khai 8 dự án metro. Việc chuẩn bị nhiều tuyến song song cho thấy thành phố đang hướng tới một mạng lưới thay vì phát triển từng tuyến đơn lẻ.

Đây cũng là khác biệt quan trọng giữa đầu tư một tuyến giao thông đơn thuần và xây dựng hệ thống đường sắt đô thị. Khi các tuyến kết nối với nhau, giá trị của từng nhà ga không chỉ nằm ở khả năng trung chuyển mà còn ở khả năng tạo ra các điểm tập trung dân cư, việc làm và dịch vụ.

Hình thành những cực kinh tế mới

Khi mạng lưới metro được triển khai đồng bộ, tác động lớn hơn không nằm ở số kilomet đường ray mà ở khả năng hình thành các cực đô thị mới quanh nhà ga. Những khu vực trước đây phụ thuộc nhiều vào đường bộ có thể được tổ chức lại không gian theo hướng tập trung dân cư, thương mại, dịch vụ và việc làm quanh các đầu mối giao thông công cộng.

Ba tuyến chuẩn bị khởi công có ý nghĩa đáng chú ý ở khả năng mở rộng kết nối giữa trung tâm TP.HCM với các khu vực đô thị, công nghiệp và đầu mối giao thông quan trọng. Trong đó, tuyến Tân Sơn Nhất - Phú Hữu tạo thêm liên kết giữa khu vực sân bay với phía Đông; các tuyến kết nối với Bình Dương cũ mở rộng không gian giao thông giữa TP.HCM và các khu vực đô thị - công nghiệp phía Bắc.

Theo các định hướng phát triển metro của TP.HCM, đường sắt đô thị còn được xem là một trong những trụ cột để tổ chức mô hình đô thị đa cực, giảm phụ thuộc vào phương tiện cá nhân và khai thác hiệu quả quỹ đất quanh nhà ga.

Tuy nhiên, metro tự thân không tạo ra một “trục kinh tế” nếu thiếu quy hoạch đô thị và cơ chế khai thác giá trị gia tăng từ hạ tầng. Nhà ga phải được đặt trong một hệ sinh thái gồm không gian công cộng, nhà ở, thương mại, dịch vụ và kết nối với các phương thức vận tải khác.

Vì vậy, gần 90km metro chuẩn bị triển khai có thể được xem là phần khung ban đầu của một cấu trúc phát triển mới. Giá trị cuối cùng không chỉ được đo bằng số kilomet đường ray hay số hành khách, mà còn ở khả năng biến hạ tầng giao thông thành không gian đô thị, thương mại, dịch vụ và những cực tăng trưởng mới cho TP.HCM.