Việc tiếp nhận, kiểm điểm tiền công đức tại di tích: Vì sao băn khoăn về tính khách quan...?

VHO- Như Văn Hóa đã có bài phản ánh, hiện dư luận đang quan tâm với nhiều luồng ý kiến xung quanh báo cáo kết quả thực hiện thí điểm kiểm tra việc quản lý tiền công đức tại các di tích lịch sử, văn hóa, đình chùa trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh năm 2022 và 4 tháng đầu năm 2023, vừa được Bộ Tài chính trình Thủ tướng Chính phủ.

 Người dân đặt tiền lễ tại di tích

 Đáng chú ý, trong báo cáo này, Bộ Tài chính bày tỏ những “băn khoăn về tính khách quan trong việc tiếp nhận, kiểm đếm tiền công đức tại Khu di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử”.

Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên đã giải thích từ “băn khoăn”: “Không yên lòng vì đang có những điều bắt phải nghĩ ngợi”, ví như “Tâm trạng băn khoăn, day dứt”, hay “Băn khoăn chưa biết nên làm như thế nào”. Với cách cắt nghĩa này có thể thấy không chỉ dừng lại ở khía cạnh khách quan trong việc tiếp nhận, kiểm đếm tiền công đức tại khu di tích và danh thắng Yên Tử nữa, mà trên thực tế đang có những điều gì đó khiến cho đoàn kiểm tra phải nghĩ ngợi… Nếu mở rộng ra thì sự “băn khoăn” ấy còn diễn ra ở nhiều nơi, khó lòng “cắt nghĩa” cho tròn vành rõ chữ như từ điển, bởi đây là câu chuyện dường như ai cũng có thể nói ra, thậm chí còn nắm được những “thâm cung bí sử”, nhưng mấy ai bạo miệng chia sẻ. Dư luận báo chí cũng đã “vạch” ra một số vụ việc gây băn khoăn không kém, nhưng cuối cùng cũng “hòa cả làng”.

Góp phần làm rõ những điều phải băn khoăn, báo cáo của Bộ Tài chính cho biết, trong 5 khu di tích quốc gia đặc biệt trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, khu di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử là điểm du lịch sinh thái tâm linh nổi tiếng, mỗi năm đón trên 2 triệu lượt du khách. Đoàn kiểm tra nhận thấy, công tác giám sát tiếp nhận, kiểm đếm tiền trong hòm công đức tuy có sự phối hợp của nhiều bên liên quan, nhưng với số thu tiền công đức năm 2022 là 3,7 tỉ đồng, chỉ tương đương số thu tại khu di tích lịch sử Bạch Đằng (3,3 tỉ đồng), thấp hơn so với số thu tại đền Thánh Mẫu, di tích cấp tỉnh ở phường Trà Cổ, Móng Cái (5,8 tỉ đồng) và chưa bằng 1/5 số thu tại đền Cửa Ông (20,1 tỉ đồng). Bằng cách dẫn giải như vậy, Bộ Tài chính nêu rõ: “Nhìn số liệu so sánh nêu trên không tránh khỏi những băn khoăn về tính khách quan trong việc tiếp nhận, kiểm đếm tiền công đức tại khu di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử”.

Lý giải việc số tiền công đức của khu di tích, danh thắng Yên Tử thấp hơn nhiều so với những cơ sở khác, trả lời báo chí, đại diện Ban Quản lý Khu di tích và Rừng quốc gia Yên Tử cho rằng các đền, di tích khác đều do chính quyền quản lý nên tiền công đức và giọt dầu đều quy vào một mối. Hiện ở khu di tích, danh thắng Yên Tử có hai dòng tiền do tăng ni, phật tử, người dân… ủng hộ, gồm: Tiền công đức (trong các hòm công đức, thường được ghi vào sổ) và tiền giọt dầu (tiền công đức trên các ban thờ, tượng phật…). Trong đó, tiền công đức do một ban, gồm đại diện các cơ quan, chính quyền cùng nhà chùa quản lý và giám sát; trong khi tiền giọt dầu do nhà chùa quản lý, sử dụng hoàn toàn và chỉ nhà chùa mới biết. Cũng theo đại diện Ban Quản lý Khu di tích và Rừng quốc gia Yên Tử, số tiền 3,7 tỉ đồng năm 2022, theo báo cáo của Bộ Tài chính là số tiền trong các hòm công đức, do ban đại diện trên quản lý, chứ không có tiền giọt dầu, trong khi số tiền giọt dầu thường lớn hơn số tiền công đức.

“Tiền giọt dầu do nhà chùa quản lý, sử dụng hoàn toàn và chỉ nhà chùa mới biết”, Ban Quản lý Khu di tích và Rừng quốc gia Yên Tử đã nói như vậy. Tuy nhiên, theo khoản 2, Điều 9 của Thông tư 04/2023/TT-BTC đã quy định: “Đối với các khoản tiền đặt không đúng nơi quy định, không phù hợp với việc thực hiện nếp sống văn minh tại di tích được thu gom để kiểm đếm hoặc bỏ vào hòm công đức để kiểm đếm chung”. Vậy Ban Quản lý Khu di tích và Rừng quốc gia Yên Tử đã phối hợp với nhà chùa để thực hiện quy định này chưa hay phó mặc hoàn toàn cho nhà chùa, để rồi nói rằng chỉ nhà chùa mới biết và “tiền giọt dầu thường lớn hơn tiền công đức”, khiến cho đoàn kiểm tra phải… băn khoăn.

Một thực tế khác cũng được đoàn kiểm tra do Bộ Tài chính chủ trì chỉ ra là, tình trạng du khách đặt tiền trên các ban thờ, trên mâm lễ ở di tích nào cũng có. Tại một số di tích vẫn còn tình trạng rải, rắc, gài tiền lẻ ở gốc cây, tay tượng, giá chuông, khe cửa sổ, mái chùa, giếng nước… gây phản cảm, làm ảnh hưởng đến những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng, tôn giáo. Tại các di tích có nhà sư trụ trì, đa số di tích có báo cáo thu, chi nhưng chỉ là khoản tiền trong hòm công đức. Thực tế có một số khoản công đức khác dưới hình thức đặt lễ, chuyển khoản không được phản ánh trong báo cáo gửi cho đoàn kiểm tra. Báo cáo của Bộ Tài chính nêu ra một thông tin cũng rất đáng chú ý: “Theo đánh giá của du khách thì các khoản này (tiền đặt lễ, giọt dầu, để không đúng nơi quy định, chuyển khoản - NV) thường cao hơn so với bỏ trong hòm công đức”.

Vậy với thực tế này cần làm gì để việc tiếp nhận, quản lý tiền công đức “qua đó giúp cho các tổ chức, cá nhân là chủ sở hữu hoặc được giao quản lý, sử dụng di tích, đình chùa tự quản lý theo hướng minh bạch, rõ ràng để tạo niềm tin và đem lại lợi ích chung cho cộng đồng, góp phần phát triển văn hóa, kinh tế - xã hội của địa phương”? Trao đổi với chúng tôi, nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu cho rằng đây là câu chuyện đã đề cập từ lâu, được đưa ra bàn thảo nhiều lần, trên nhiều góc cạnh, nhưng giải pháp hiệu quả cần có thời gian. Thông tư 04 do Bộ Tài chính ban hành hồi tháng 3 năm nay cũng là biện pháp quan trọng, tạo hành lanh pháp lý để đưa việc quản lý tiền công đức, tiền hỗ trợ cho di tích được minh bạch, rõ ràng hơn. Tuy nhiên cần thấy rằng, qua thí điểm kiểm tra việc quản lý tiền công đức tại các di tích lịch sử, văn hóa, đình chùa trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh cũng đã “phát hiện” những vấn đề, mà những vấn đề này vốn dĩ đã tồn tại từ lâu, có tính phức tạp, không thể ngày một ngày hai có thể đưa ra biện hành pháp hành chính để xử lý.

Cũng theo chuyên gia, nhà nghiên cứu, một trong những việc cần được thúc đẩy hơn nữa là công tác tuyên truyền, truyền thông để những người trông nom di tích hiểu biết một cách đầy đủ hơn về những quy định của Thông tư 04. Khi họ đã hiểu biết tường tận về các quy định của Thông tư thì sẽ có ý thức tự giác thực hiện, góp phần làm minh bạch hóa trong việc tiếp nhận, quản lý và sử dụng tiền công đức của người dân. 

TS Trần Hữu Sơn, nguyên Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Lào Cai: Nhất quán nguyên tắc quản lý công khai, minh bạch Đề xuất kiểm tra tổng thể vấn đề quản lý tiền công đức tại các di tích lịch sử, văn hóa, đình chùa trên toàn quốc thực sự rất cần thiết. Đó cũng là dịp để tổng hợp, đánh giá đầy đủ hơn về hoạt động này. Theo đánh giá của đoàn kiểm tra qua việc thực hiện thí điểm kiểm tra quản lý tiền công đức tại các di tích lịch sử, văn hóa, đình chùa trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, đúng là còn có những băn khoăn về số thu tiền công đức ở khu di tích, danh thắng Yên Tử. Chúng ta thấy có một thực tế là đối với các di tích lớn, mang tính tâm linh thì người dân hay có xu hướng thiêng hóa di tích. Hầu hết người dân khi đến với những di tích, đền chùa với tâm lý có đóng góp công đức một cách tự nguyện. Vì vậy, số tiền giọt dầu, công đức… ở nhiều nơi không hề nhỏ. Nhiều nơi đã kiểm đếm, quản lý rất tốt số tiền này. Mỗi một di tích có đặc thù riêng, cần dựa vào việc số lượng hòm công đức được bố trí như thế nào, cơ chế quản lý ra sao... Thực tế có nhiều nơi chỉ cần thay BQL di tích thì số tiền công đức, giọt dầu thu được tăng gấp đôi, gấp ba. Vì thế, chúng ta cũng hiểu rằng đây là vấn đề tế nhị, nhạy cảm. Không ít vụ việc mất mát, thất thoát tiền công đức đã từng xảy ra. Thường thì các di tích càng lớn thì tiền công đức, giọt dầu càng nhiều. Vấn đề cần đặt ra ở đây là phải quản lý như thế nào, mô hình quản lý ra sao, từ đó để có biện pháp quản lý thích hợp. Đề xuất kiểm tra tổng thể vấn đề quản lý tiền công đức tại các di tích lịch sử, văn hóa, đình chùa trên toàn quốc trong bối cảnh hiện nay thực sự cần thiết, cũng là dịp để tổng hợp, đánh giá đầy đủ hơn về hoạt động này. Tôi cho rằng vấn đề cốt lõi ở đây là cần phải nghiên cứu cách quản lý thu, chi ra sao. Để đạt được hiệu quả mong muốn, cần triển khai thí điểm và sau đó làm mạnh, theo diện rộng. Quản lý tiền công đức luôn là vấn đề phức tạp, nhạy cảm. Tuy nhiên, cần phải nhất quán nguyên tắc quản lý công khai, minh bạch, chặt chẽ và hiệu quả. BẢO NGÂN (lược ghi)

 LÂM SƠN