Văn hóa là nhịp cầu hiểu biết, vun đắp lòng tin giữa các dân tộc

VHO - Sáng ngày 28.9, tại Hà Nội đã diễn ra Hội nghị Đối thoại châu Á – Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực. Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hoàng Đạo Cương tham dự Hội nghị.

Di sản văn hóa là tài sản vô giá, là cội nguồn bản sắc dân tộc

Phát biểu tại Hội nghị, Uỷ viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung cho biết Hội nghị Đối thoại châu Á – Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực diễn ra vào thời điểm có nhiều ý nghĩa. Năm nay, Việt Nam và UNESCO kỷ niệm 50 năm quan hệ - nửa thế kỷ đồng hành, tin cậy và gắn bó. 

Ngày 4.9 vừa qua, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc khóa 80 đã thông qua Nghị quyết tuyên bố giai đoạn 2027 - 2036 là Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững, sáng kiến do Việt Nam khởi xướng cùng 103 nước đồng bảo trợ. Năm tới, khi Thập kỷ bắt đầu, Công ước năm 1972 về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới cũng tròn 55 năm.

Theo Bộ trưởng Lê Hoài Trung, thế giới đang trải qua những biến đổi mang tính thời đại. Trong bối cảnh ấy, vai trò của văn hóa và di sản càng trở nên quan trọng. Văn hóa là nhịp cầu hiểu biết, vun đắp lòng tin giữa các dân tộc; là nền tảng của hòa bình, hợp tác và phát triển.

Di sản là ký ức của nhân loại, là sợi dây nối quá khứ với hôm nay và ngày mai. Mỗi di sản được gìn giữ không chỉ là niềm tự hào của một dân tộc, mà còn là tài sản chung, là minh chứng cho sự đa dạng và sức sáng tạo của con người. 

Đại dịch Covid-19 và nhiều thảm họa thiên nhiên những năm qua cho thấy văn hóa, di sản là điểm tựa tinh thần giúp các cộng đồng vượt qua khó khăn, phục hồi và vươn lên mạnh mẽ. Suy cho cùng, giữ gìn tính xác thực của di sản là tôn trọng sự thật lịch sử và những giá trị được các thế hệ gìn giữ, tiếp nối.

Bộ trưởng Lê Hoài Trung nhấn mạnh, Châu Á - Thái Bình Dương là một trong những cái nôi của văn minh nhân loại, nơi hội tụ những nền văn hóa lâu đời, những hệ tư tưởng, tôn giáo và tri thức có ảnh hưởng sâu rộng. 

Qua hàng nghìn năm giao lưu, tiếp biến và cùng tồn tại, các dân tộc trong khu vực đã cùng nhau vun đắp những giá trị chung: Coi trọng gia đình và cộng đồng, sống hài hòa với thiên nhiên, trọng đạo lý và yêu chuộng hòa bình. 

Ngày nay, khu vực giàu bản sắc ấy đã trở thành trung tâm phát triển năng động, động lực quan trọng của tăng trưởng toàn cầu. Thực tiễn của khu vực cho thấy các quốc gia có thể tiếp thu thành tựu của thời đại, mở rộng hợp tác quốc tế và đồng thời gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa của mình.

Bộ trưởng Lê Hoài Trung khẳng định Việt Nam là quốc gia có lịch sử dựng nước và giữ nước lâu đời, với nền văn hóa thống nhất trong đa dạng của cộng đồng 54 dân tộc anh em.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, chính văn hóa đã hun đúc nên lòng yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần đoàn kết, nhân ái và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Người Việt Nam chúng tôi luôn tâm niệm: văn hóa còn thì dân tộc còn. Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhà văn hóa kiệt xuất được UNESCO vinh danh - đã khẳng định: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”.

Nhất quán với tư tưởng đó, Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn xác định: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững đất nước; văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội. 

Bộ trưởng khẳng định di sản văn hóa là tài sản vô giá, là cội nguồn bản sắc dân tộc và là một bộ phận của kho tàng di sản nhân loại. Việt Nam luôn chủ trương bảo tồn để phát triển, phát triển để bảo tồn tốt hơn; tôn trọng tối đa yếu tố gốc của di sản; phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng.

Những quan điểm ấy đã được thể chế hóa trong Luật Di sản văn hóa năm 2024, và tiếp tục được Bộ Chính trị khẳng định, phát triển lên tầm cao mới trong Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam ban hành đầu năm nay.

Trên tinh thần đó, Hội nghị sẽ góp phần xây dựng Văn kiện Hà Nội về Di sản và Tính xác thực, đưa ra những hướng dẫn thực tiễn giúp các quốc gia nhận diện, đề cử, bảo tồn và quản lý di sản.

Bốn định hướng lớn

Để Hội nghị đạt kết quả thực chất và Văn kiện thực sự có giá trị, Bộ trưởng Lê Hoài Trung đề nghị các đại biểu tập trung trao đổi, làm rõ bốn định hướng lớn như sau: 

Thứ nhất, nhìn nhận tính xác thực trên nền tảng tôn trọng sự đa dạng văn hóa. Phải đặt tính xác thực của mỗi di sản vào chính bối cảnh văn hóa đã sinh ra và nuôi dưỡng di sản ấy. Mỗi dân tộc có cách riêng để gìn giữ ký ức của mình. Có di sản được lưu giữ qua từng viên gạch, mái ngói; có di sản sống trong lễ hội, trong đôi tay người nghệ nhân, trong lời ca, lời ru, điệu múa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Không có một khuôn mẫu duy nhất cho mọi nền văn hóa. 

Như UNESCO đã khẳng định, đa dạng văn hóa cần thiết cho nhân loại như đa dạng sinh học cần thiết cho tự nhiên. Tôn trọng sự đa dạng cũng là tôn trọng quyền của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc được lựa chọn cách thức gìn giữ và phát huy văn hóa phù hợp với lịch sử, truyền thống và điều kiện của mình.

Trên tinh thần đó, Bộ trưởng đề nghị Hội nghị làm sâu sắc thêm nhận thức chung về tính xác thực, để Danh mục Di sản thế giới ngày càng cân bằng, tiêu biểu và đáng tin cậy, phản ánh đầy đủ tiếng nói của mọi khu vực, mọi dân tộc.

Thứ hai, đề cao trách nhiệm với lịch sử và với các thế hệ tương lai. Trong thời đại số, công nghệ mở ra cơ hội rất lớn để số hóa, lan tỏa di sản, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ làm sai lệch lịch sử. Giữ gìn tính xác thực của di sản chính là giữ gìn niềm tin của xã hội vào lịch sử và ký ức của chính mình.

Bộ trưởng đề nghị Hội nghị thảo luận, hình thành những nguyên tắc ứng xử có trách nhiệm khi ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo vào di sản, để công nghệ thực sự phục vụ sự thật lịch sử.

Thứ ba, lấy người dân, cộng đồng làm trung tâm, làm chủ thể. Di sản chỉ thực sự sống khi sống trong lòng người dân. Cộng đồng phải được tham gia ngay từ đầu, được lắng nghe, được tôn trọng và phải là người thụ hưởng trước hết.

Cần đặc biệt coi trọng tiếng nói của các nghệ nhân, người cao tuổi, phụ nữ và cộng đồng các dân tộc – những người đang trực tiếp lưu giữ, thực hành và trao truyền di sản.

Thước đo thành công không chỉ là số lượt khách hay doanh thu du lịch, mà là sức sống của văn hóa và chất lượng cuộc sống của người dân. Cần khơi dậy niềm tự hào trong thế hệ trẻ, để các bạn trẻ trở thành những người kế tục xứng đáng, đưa di sản vào đời sống hôm nay bằng chính sức sáng tạo của mình. Đây cũng là đóng góp thiết thực của khu vực cho Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững.

Thứ tư, tăng cường đoàn kết, hợp tác và chuyển nhận thức thành hành động. Không quốc gia nào có thể một mình bảo vệ di sản trước những thách thức mang tính toàn cầu. Bảo vệ di sản trước thiên tai, xung đột là trách nhiệm chung của cộng đồng quốc tế, trên cơ sở tôn trọng luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc.

Các quốc gia cần tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực. Trong đó, cần ưu tiên hỗ trợ các quốc gia đang phát triển, nơi nước biển dâng và biến đổi khí hậu đang đe dọa chính sự tồn tại của nhiều di sản.

UNESCO tiếp tục phát huy vai trò điều phối, kết nối nguồn lực; mong các đối tác phát triển, các tổ chức quốc tế tăng cường hỗ trợ tài chính, kỹ thuật cho bảo tồn di sản ở khu vực.

"Với tinh thần “đã nói là làm, đã cam kết là thực hiện”, Việt Nam đề xuất thành lập Mạng lưới hợp tác di sản châu Á - Thái Bình Dương. Việt Nam cũng sẵn sàng phối hợp với UNESCO tổ chức định kỳ chương trình đào tạo khu vực cho thế hệ chuyên gia di sản trẻ, đồng thời đề xuất duy trì hình thức đối thoại này thành diễn đàn định kỳ của khu vực. Đồng thời mong muốn Văn kiện Hà Nội sẽ không dừng lại ở nhận thức, mà trở thành kim chỉ nam cho hành động", Bộ trưởng Lê Hoài Trung nhấn mạnh.

Bộ trưởng Lê Hoài Trung kỳ vọng Văn kiện Hà Nội sẽ trở thành dấu mốc quan trọng, thể hiện đóng góp của châu Á – Thái Bình Dương vào nỗ lực chung của nhân loại vì hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững, để văn hóa và di sản thực sự soi đường cho hôm nay và mai sau.