Sớm đưa ra quyết định trước khi quá muộn

VHO - Sau khi phát hiện và bảo tồn hơn 25 năm qua, di tích tháp Chăm Phú Diên (xã Phú Vinh, Huế) đang đối diện với nhiều nguy cơ như rêu mốc, mối hóa, mủn gạch, đặc biệt những năm gần đây còn bị ngập úng nặng sau mưa bão lớn.

 Đợt thiên tai năm 2025 đã khiến cho khu vực di tích tháp Phú Diên bị ngập nước kéo dài cả tuần, phải mất hơn hai ngày đêm liên tục bơm nước, tình trạng mới được giải quyết. Trước tình hình diễn biến phức tạp của thiên tai, nguy cơ ngập lụt còn tái diễn và đe dọa đến toàn bộ công trình di tích Chăm hơn 1.200 tuổi này.

Có nên chống ngập bằng kích nâng?

Một số ý kiến cho rằng có thể cân nhắc việc kích nâng di tích tháp Phú Diên lên cao hơn từ 0,8 đến 1m để tránh ngập. Đây không phải là lần đầu tiên việc kích nâng được đề xuất với di tích này. Trước đó hai thập kỷ, công trình đã được kích nâng khoảng 0,7m.

Theo ông Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở VHTT tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP Huế), vào thời điểm năm 2001 khi phát hiện tháp Chăm, phần tháp đã có nguy cơ rệu rã dưới lòng hố cát khai thác titan, tháp nghiêng lún, các mặt tường bị vỡ mặt. Nhiều giải pháp được đưa ra để bảo tồn di tích, tập trung nhất vào 2005 và các dự án tiếp theo sau đó. Các chuyên gia đã tu bổ, bảo tồn, phục hồi được phần vỡ mặt tường; xử lý phần đế và kích nâng, gia cường để công trình đứng vững, xây dựng nhà bao che…

“Những năm gần đây, tình hình biến đổi khí hậu dẫn đến nhiều nguy cơ đối với di tích, cần có giải pháp bảo tồn và gìn giữ kiến trúc tháp. Và không có giá trị nào bằng bảo tồn tại chỗ, chúng ta chưa đủ điều kiện để di dời và cũng không nên”, ông Nguyễn Xuân Hoa cho biết, đồng thời đề xuất Bảo tàng Lịch sử TP Huế và chính quyền địa phương xã Phú Vinh phối hợp với các đơn vị chuyên môn kỹ thuật về thủy lợi để nâng cấp hầm hút nước, bơm nước ra khỏi khu vực di tích khi có mưa lớn.

Kỹ sư Lê Văn Quảng, nguyên Giám đốc Phân Viện Khoa học công nghệ và xây dựng miền Trung, người từng tham gia công tác bảo tồn di tích tháp Phú Diên cách đây hơn 20 năm chia sẻ: “Khi chúng tôi khoan vào chân tháp thì giữa lõi có đất sét màu đen. So với các tháp Chăm khác, tháp này nhỏ cho nên giữa thân tháp rất yếu. Tháp còn nằm trên túi bùn, khi đào xuống, túi bùn khá sâu khoảng 23m nên đã thực hiện ép cọc và kích giữ ổn định địa chất. Công trình ổn định đến giờ là sự may mắn”.

Về đề xuất tiếp tục kích nâng di tích này để chống ngập úng, ông Lê Văn Quảng cho rằng, về lý thuyết là hoàn toàn làm được nhưng cần phải nghiên cứu kỹ về thân tháp để xem xét kích cả đáy tháp lên hay chỉ kích thân tháp. Tuy nhiên, với điều kiện thực tế chưa nên triển khai phương án này mà cần tập trung cho công tác thoát nước, chống ẩm cho di tích. “Tháp Chăm Phú Diên là di tích quốc gia và đang giữ kỷ lục thế giới, việc giải quyết kích nâng sẽ vi phạm kỷ lục vì thay đổi diện mạo di tích. Ngoài ra, khi nâng lên cao, liệu công trình này có chịu nổi sức ảnh hưởng của gió bão?”, ông Quảng nêu băn khoăn.

Tháp Chăm Phú Diên nằm sâu dưới cồn cát ven biển và cách mép nước biển khoảng hơn 100m. Những trận mưa nhỏ gần như không bị ảnh hưởng nhưng vài năm trở lại đây, khi có mưa lớn, bão lũ thì bị ngập úng. Theo giới chuyên gia, điều này chứng tỏ, vị trí tháp nằm cao hơn mực nước biển. Do đó, điều quan trọng và gấp rút trước mắt là hệ thống xử lý thoát nước ở khu vực này, cùng với đó là huy động sự tham gia tích cực của chính quyền địa phương và nhân dân trong khu vực.

Cần đánh giá lại nhà bao che

Trong một lần trao đổi với Văn Hóa, lãnh đạo UBND TP Huế cho biết, vấn đề ở di tích tháp Phú Diên không chỉ là xử lý ngập úng khi mưa lớn mà còn phải xem xét lại nhà bao che. Mặc dù thời gian qua, việc bảo tồn, bảo quản di tích được quan tâm nhưng khu nhà bao che bịt kín sẽ gây nguy cơ làm chênh lệch nhiệt độ, độ ẩm giữa bên trong và bên ngoài di tích, dễ tạo ra các nguy cơ đối với di tích.

Tại hội nghị về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích kiến trúc nghệ thuật tháp Phú Diên vừa được Bảo tàng Lịch sử TP Huế tổ chức, PGS.TS Ngô Văn Doanh, chuyên gia nghiên cứu về văn hóa và kiến trúc Chăm cho biết, Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đã từng thực hiện đợt khảo sát về hệ thống di tích Chăm trong cả nước. Các di tích Chăm ở Nam Bộ có làm mái che nhưng cách làm nhà bao che ở tháp Phú Diên thì hoàn toàn khác hẳn, vì làm theo kiểu nhà kính và đóng kín. Vấn đề là liệu mái che có bảo quản tốt hơn di tích cổ hay không? Nhiều người đã nhận định rằng khi làm nhà bao che thì nguy cơ khiến di tích khảo cổ đào lên bị phân hủy, hư hại nhanh hơn so với khi để di tích ngoài trời.

TS Phan Tiến Dũng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP Huế, nguyên Giám đốc Sở VHTT cũng bày tỏ lo ngại về công trình nhà bao che di tích tháp Phú Diên nhiều năm qua và đồng ý với nhận định rằng, gạch Chăm để ngoài trời sẽ tốt hơn. Để trong nhà kính và đóng kín thì gạch “nín thở”, dễ bị hư hại, mủn.

Theo ông Dũng, cần đánh giá lại và xây dựng nhà bao che phù hợp hơn, có thể chỉ có phần mái phía trên còn xung quanh làm song hoặc hệ thống có thể di chuyển được. Các tháp ở Mỹ Sơn hay Chiên Đàn cũng đã làm nhà bao che một thời gian sau rồi tháo ra, vì nguy cơ xuất hiện vấn đề như tăng độ nóng, ảnh hưởng gam màu, tách mạch…

Ngoài ra, để phát huy giá trị di tích, ông Phan Tiến Dũng cũng đề nghị Sở VHTT trình UBND TP Huế cho phép xây dựng gian trưng bày (hay trung tâm diễn giải) giới thiệu về công trình kiến trúc Chăm độc đáo này để du khách cả trong và nước đến tham quan và tìm hiểu.

Đại diện Viện Bảo tồn di tích (Bộ VHTTDL) cho rằng, công tác bảo quản tháp Phú Diên cần được tiếp cận theo ba nguyên tắc: Theo dõi thường xuyên, phòng ngừa chủ động và can thiệp có căn cứ khoa học. Bảo tàng Lịch sử TP Huế và Sở VHTT cần xây dựng chương trình bảo quản lâu dài cho công trình này, trong đó phải có hồ sơ thực trạng thực địa thể hiện các vùng rêu, nấm mốc, mối hóa, mủn mục và có nguy cơ rủi ro.

Đồng thời, thiếp lập điểm quan trắc đại diện theo dõi biến động vật liệu qua thời gian, theo chu kỳ, đặc biệt là nơi có mối hóa và những vị trí vật liệu gốc và vật liệu tu bổ. Có nghiên cứu giải pháp đối với vật liệu bảo quản, theo trình tự nghiên cứu, thí nghiệm, thử nghiệm và đưa ra diện rộng để đảm bảo được vật liệu có thể “thở” được.

Ngoài ra, nhà bao che cần thay đổi chứ không bịt kín, phải có các dữ liệu về môi trường khí hậu cả trong và ngoài mái che. Thực tế, nhà bao che tháp Phú Diên nhiều năm qua chưa có thiết bị quan trắc khí hậu; trong khi đó kinh nghiệm trên thế giới, các khu vực khảo cổ có sử dụng mái che làm giải pháp bảo quản thì đều có kiểm soát quan trắc khí hậu, đánh giá yếu tố tác nhân để có phương pháp can thiệp khoa học, phù hợp.