Có nên kích nâng di tích quốc gia Tháp Chăm Phú Diên?

VHO - Di tích Tháp Chăm Phú Diên ở vùng cát ven biển thường bị ảnh hưởng bởi ngập úng do diễn biến thiên tai khắc nghiệt. Một số chuyên gia đã đề cập đến việc kích nâng di tích này lên cao hơn để đảm bảo an toàn.

Ngày 21.8, Bảo tàng Lịch sử TP. Huế phối hợp với các đơn vị tổ chức Hội nghị công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia Tháp Chăm Phú Diên (xã Phú Vinh, TP. Huế).

Theo nhiều chuyên gia, trong khoảng 10 năm sau khi xây dựng nhà bao che và các hạng mục công trình bảo tồn di tích Tháp Chăm Phú Diên, gần như không xảy ra tình trạng ngập úng, thấm mốc. Nhưng mấy năm trở lại đây, di tích này đã bị ảnh hưởng bởi ngập nước, rêu mốc, nhất là trong đợt mưa lũ lịch sử vào năm 2025 vừa qua.

Trong tình hình biến đối khí hậu ngày càng phức tạp, các chuyên gia đã có nhiều ý kiến tâm huyết đóng góp cho công tác bảo tồn di tích Tháp Phú Diên. Trong đó, ý kiến đề cập đến việc kích nâng di tích lên cao hơn với khoảng 0,8m đến 1m đã nhận được sự quan tâm.

Kỹ sư Lê Văn Quảng, nguyên Giám đốc Phân viện Khoa học công nghệ và xây dựng miền Trung (thuộc Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng - IBST, Bộ Xây dựng) nhận định rằng: nếu tính đến kích nâng, về lý thuyết cũng khả thi, nhưng với điều kiện là nâng toàn bộ công công trình di tích. Tức là kích nâng phần đáy tháp và thân tháp riêng, sau đó “nối” lại; thế nhưng phương án này cực kỳ tốn kém và chưa nên triển khai lúc này.

“Nếu kích nâng thì có sự thay đổi diện mạo công trình – trong khi đây là công trình tích cấp quốc gia. Ngoài ra, khu vực di tích ở vùng ven biển, khi kích nâng lên cao hơn thì liệu công trình có chịu được sức ảnh hưởng của gió bão” – ông Lê Văn Quảng nêu ý kiến.

Ông Quảng thông tin rằng: thời điểm khảo sát, nghiên cứu di tích này cách đây hơn 2 thập kỷ cho thấy gạch ở Tháp Phú Diên có “cường độ” quá thấp so với gạch ở các tháp Chăm khác tại Việt Nam. Độ xốp gạch cũng khác, cho nên tình trạng rêu mốc cũng nguy cơ cao hơn.

Do đó, cần nghiên cứu gia cường gạch ở di tích Tháp Phú Diên, bảo tồn thân tháp và xử lý hệ thống thoát nước. Vì chất liệu gia cường hiện chỉ đảm bảo khoảng 4-5 năm nên phải có kế hoạch bảo tồn, bảo quản định kỳ.

Trong khi đó, TS.Trần Minh Đức, nguyên Giám đốc Phân viện Khoa học công nghệ và xây dựng miền Trung cho rằng: nếu đã kích nâng thì phải cao từ 1,5m đến 2m bởi tình hình biến đổi khí hậu là khó lường. Nhưng phương án kích nâng nguy cơ thay đổi diện mạo di tích nên khó thực hiện.

“Tại di tích Tháp Chăm Phú Diên, ngoài vấn đề ngập nước thì còn rêu mốc và hiện tượng mủn gạch do quá trình hấp thu hơi nước trong không khí đẩy nhanh quá trình ăn mòn” – TS. Trần Minh Đức nói.

Ông Trần Minh Đức góp ý rằng, việc bảo quản di tích Tháp Chăm cần tập trung các nội dung, như: Với phần thân tháp, tiến hành rút muối, gia cường cứng lớp bề mặt, phủ hóa chất siêu kỵ nước chống hấp phụ ẩm.

Phần dưới đế tháp, cần tẩy nấm mốc, bơm vữa/chất kết dính/hóa chất chuyên dụng làm đặc cấu trúc; tăng cường chống thấm các vị trí lọt nước. Đồng thời xử lý các vị trí gạch mủn ở toàn bộ công trình.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở VHTT TP. Huế cho rằng cần bảo tồn di tích ngay tại ví trí vốn có ban đầu, không nên và không đủ điều kiện để thực hiện việc kích nâng, di dời Tháp Phú Diên. Ngoài ra, cần có chương trình bảo tồn, bảo quản có tính hệ thống của Bảo tàng Lịch sử với sự tham gia của các chuyên gia.

Nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Nguyễn Thế Hùng chia sẻ rằng, quá trình khảo cổ, nghiên cứu và tu bổ bảo tồn di tích Tháp Chăm Phú Diên được thực hiện với những nguyên lý khoa học như các công trình tháp Chăm khác, không có gì đột phá về phương pháp tu bổ. Cái khác cơ bản ở đây chính là hạng mục nhà bao che, so với các dự án tu bổ các tháp khác.

“Thành công là giữ được vị trí nguyên gốc ban đầu của tháp, vị trí này không chỉ giúp cho chúng ta nghiên cứu về lịch sử văn hóa Champa mà còn giúp nghiên cứu sự thay đổi về địa hình, cảnh quan khu vực này để chúng ta có những nhận thức cho việc triển khai các phương án chống biến đổi khí hậu sau này” – TS. Nguyễn Thế Hùng nói.

Theo ông, hiện nay kiến trúc của Tháp Chăm Phú Diên vẫn đang còn đứng vững, nhưng vẫn chưa thể yên tâm bởi khi thực hiện phương án bảo tồn trước đây, chúng ta chưa thiết lập chế độ để theo dõi môi trường di tích trong một thời gian dài. Nhiệt độ, độ ẩm, tính toán hàm lượng muối trong di tích và khu vực bên ngoài như thế nào, cấp độ gió tác động tới kiến trúc vào các mùa trong năm như thế nào…

TS. Nguyễn Thế Hùng cho rằng trước mắt cần tập trung cho công tác bảo quản với những công nghệ hiện đại hơn. Mấy năm trở lại đây, Viện Bảo tồn Di tích đã được Bộ VHTTDL cho triển khai nghiên cứu ứng dụng hóa chất trong bảo quản gạch, đá của di tích, đã được áp dụng tại di tích Hoàng thành Thăng Long và một số di tích khác nữa, có cả tháp Chăm.

“Bảo tàng có thể nghiên cứu, xem xét để triển khai nội dung này tại di tích Tháp Chăm Phú Diên và các di tích có gạch, đá khác trên địa bàn”- nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Nguyễn Thế Hùng chia sẻ.

Ông Nguyễn Thiên Bình, Phó Giám đốc Sở VHTT TP. Huế cho biết: Hơn 25 năm qua, công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Tháp Phú Diên luôn được các cấp, ngành quan tâm. Nhiều hoạt động khảo sát, nghiên cứu, tu bổ, tôn tạo và chống xuống cấp được triển khai, góp phần bảo vệ các yếu tố gốc và đưa giá trị di tích đến gần hơn với cộng đồng, du khách.

Tuy nhiên, Tháp Phú Diên có điều kiện bảo tồn đặc thù khi nằm trên cồn cát ven biển, thường xuyên chịu tác động của gió, cát, hơi muối, độ ẩm, nước ngầm, biến động địa chất, thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến vật liệu gạch, kết cấu kiến trúc, nền móng và sự ổn định lâu dài của di tích.

Hội nghị lần này nhằm ghi nhận ý kiến của các chuyên gia để Bảo tàng Lịch sử TP. Huế và Sở VHTT xây dựng và hoàn thiện phương án bảo tồn di tích một cách bài bản, khoa học, đồng bộ và lâu dài. Các giải pháp tu bổ, gia cố phải dựa trên đầy đủ dữ liệu khảo cổ, kiến trúc, vật liệu, địa chất, môi trường và kết quả nghiên cứu liên quan.

Tháp Phú Diên là di tích kiến trúc Champa cổ bị vùi sâu dưới lòng cát ven biển, được phát hiện vào ngày 18.4.2001. Khi phát hiện, công trình vẫn còn tương đối nguyên vẹn với nhiều yếu tố kiến trúc độc đáo.

Kết quả thám sát và khảo cổ cho thấy đây là công trình kiến trúc Champa xây  bằng gạch nung, có mặt bằng hình chữ nhật, diện tích trên 30m², gồm một cửa chính hướng Đông và ba cửa giả ở các hướng còn lại. Trong lòng tháp phát hiện Yoni bằng đá cùng nhiều dấu tích kiến trúc và hiện vật liên quan đến tín ngưỡng Champa.

Các chuyên gia, nhà nghiên cứu và các cơ quan chuyên môn khoa học xác định, Tháp Chăm Phú Diên có niên đại khoảng đầu thế kỷ VIII, thuộc nhóm kiến trúc Champa sớm, mang phong cách chuyển tiếp từ Mỹ Sơn E1 sang Hòa Lai.

Đây không chỉ là một công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo mà còn là minh chứng sinh động cho quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa trên vùng đất miền Trung nói chung và vùng đất Huế nói riêng.

Cuối năm 2001, Bộ VHTT (nay là Bộ VHTTDL) đã xếp hạng Tháp Phú Diên là di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Công tác bảo tồn di tích này cũng đã được tỉnh Thừa Thiên Huế phối hợp với các cơ quan chuyên môn triển khai, trong đó có xây dựng nhà bao che.