Nghiên cứu thêm phương án hướng tuyến để tránh di tích

VHO - Dự án đường ven biển Dung Quất - Sa Huỳnh (giai đoạn III) không chỉ mở ra không gian phát triển mới mà còn đặt ra thách thức trong việc bảo vệ giá trị di sản, đặc biệt tại khu vực đầm An Khê, nơi được xem là “trái tim” của văn hóa Sa Huỳnh.

Dự án đường ven biển gian đoạn III có đoạn tuyến xuyên cắt khu vực bảo vệ di tích quốc gia đặc biệt Khảo cổ văn hóa Sa Huỳnh: Cần tiếp cận quy hoạch theo hướng tích hợp

 Phóng viên Văn Hóa đã có cuộc trao đổi với TS Trần Đình Thành, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL) nhằm làm rõ hơn giá trị nổi bật của khu di sản và những nguy cơ tác động tới di sản. Ông Thành cho biết:

- Di tích Khảo cổ văn hóa Sa Huỳnh đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt bao gồm đầm An Khê và các địa điểm khai quật khảo cổ đã phát hiện dấu vết của văn hóa Sa Huỳnh. Hai khu vực này tạo nên giá trị cốt lõi của nền văn hóa Sa Huỳnh tại Quảng Ngãi. So với nhiều địa điểm Sa Huỳnh dọc miền Trung, khu vực này có tầm quan trọng nổi bật. Thứ nhất, số lượng phát hiện khảo cổ rất nhiều, phong phú và đa dạng. Thứ hai, nơi đây hình thành một quần thể sinh thái gắn với đời sống cư dân Sa Huỳnh cổ, sau này là cư dân Chămpa. Đầm An Khê là một đầm nước ngọt hiếm gặp trong không gian ven biển, gắn với hoạt động sinh sống, đánh bắt của cư dân cổ.

Không chỉ vậy, xung quanh đầm còn tồn tại các yếu tố kinh tế, xã hội kéo dài đến hiện tại như canh tác lúa, sản xuất muối, giao thương ven biển. Bên cạnh đó là các dấu tích tâm linh của người Chămpa, những biến đổi địa hình ven biển phản ánh lịch sử cư trú lâu dài. Những yếu tố đó tạo nên một quần thể sinh thái, văn hóa liên hoàn, phản ánh tiến trình sinh sống của cư dân từ Sa Huỳnh đến Chămpa. Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy, nếu chỉ bảo vệ riêng đầm và các điểm khảo cổ đã biết thì chưa thể hiện hết tiềm năng của khu vực. Toàn bộ không gian từ đầm, bãi biển, dải cát ven biển đến khu dân cư xung quanh đều chứa đựng giá trị khảo cổ rất lớn, cần được bảo vệ.

P.V: Qua khảo sát của ông trong dịp địa phương tham vấn ý kiến các nhà khoa học về dự án đường ven biển Dung Quất - Sa Huỳnh đoạn đi qua đầm An Khê vừa qua, hiện trạng khoanh vùng bảo vệ di tích đã tương xứng với giá trị di sản chưa, thưa ông?

- Hiện nay, đầm An Khê là hạt nhân với diện tích khoảng 350ha, cùng một số khu vực đã được khoanh vùng bảo vệ. Tuy nhiên, phần đất liền xung quanh, nơi có nhiều tiềm năng khảo cổ, lại chưa được đưa vào bảo vệ tương xứng. Theo chúng tôi, việc bảo tồn phải hướng tới toàn bộ không gian liên hoàn giữa đầm và vùng đất xung quanh. Tổng diện tích cần bảo vệ nên đạt khoảng 600ha trở lên, trong đó bao gồm cả mặt nước và khu vực đất liền. Trong khi đó, hiện nay khu vực bảo vệ I ngoài đầm mới chỉ vài chục hecta. Đây là khoảng cách rất lớn giữa giá trị thực tế và phạm vi bảo vệ hiện hành. Vì vậy, cần sớm nghiên cứu mở rộng vùng bảo vệ, đặc biệt là khu vực đất liền có tiềm năng khảo cổ.

Trước những phương án xây dựng hướng tuyến đoạn qua đầm An Khê, được xem là “trái tim” của văn hóa Sa Huỳnh, theo ông nguy cơ tác động đến di sản là gì?

- Chúng tôi đánh giá cao việc tỉnh đã nghiên cứu kỹ và đề xuất ba phương án. Hai phương án tránh di sản nhưng hạn chế về phát triển, một phương án đi qua khu vực bảo vệ II (đầm An Khê). Tuy nhiên, theo đánh giá của các nhà khoa học và Cục Di sản văn hóa, đầm An Khê với giá trị của nó cần được xếp vào khu vực bảo vệ I, chứ không phải bảo vệ II. Nếu như vậy, việc xây dựng tuyến đường đi qua khu vực này sẽ không phù hợp với quy định của Luật Di sản văn hóa và các nguyên tắc của UNESCO.

Ngoài ra, phương án cầu đi qua đầm nằm gần vùng có tiềm năng khảo cổ cao, nơi có thể phát hiện thêm nhiều di chỉ. Việc xây dựng không chỉ ảnh hưởng đến cấu trúc cảnh quan mà còn tác động trực tiếp đến khả năng nghiên cứu lâu dài di tích. Đặc biệt, tuyến đường còn đi qua khu vực đất liền ven đầm, nơi tiềm năng khảo cổ về văn hóa Sa Huỳnh và Chămpa còn rất lớn. Đây là khu vực gắn với đời sống cư dân cổ, từ sản xuất muối, cư trú đến tín ngưỡng. Nếu xây dựng tuyến đường, sẽ tác động không chỉ ở đầm mà còn lan rộng ra toàn bộ không gian di sản.

Vậy theo ông, đâu là phương án phù hợp hơn?

- Nếu mục tiêu là phát triển du lịch, chúng tôi cho rằng không nhất thiết phải mở tuyến đường xuyên qua đầm và khu vực ven đầm. Có thể điều chỉnh tuyến theo hướng bám sát quốc lộ 1 hiện nay, vẫn đảm bảo kết nối giao thông và phát triển du lịch mà không xâm hại di sản. Các nhà khoa học cũng đề xuất phương án này như một giải pháp hài hòa hơn, tránh tác động đến khu vực có giá trị khảo cổ đặc biệt.

Từ câu chuyện đầm An Khê, có thể thấy quy hoạch bảo tồn di sản ở địa phương vẫn chưa được hoàn thiện. Theo ông, việc thiếu quy hoạch tổng thể đã ảnh hưởng như thế nào đến quá trình lựa chọn phương án phát triển hạ tầng hiện nay?

- Theo quy định, di tích quốc gia đặc biệt cần có quy hoạch bảo tồn tổng thể. Tuy nhiên, đến nay tỉnh vẫn chưa hoàn thành quy hoạch này. Vì vậy, khi dự án hạ tầng xuất hiện, chúng ta thiếu cơ sở để đối chiếu, đánh giá một cách hệ thống. Chúng tôi kiến nghị tỉnh sớm xây dựng quy hoạch di tích, đồng thời nghiên cứu ở tầm di sản thế giới. Từ năm 2023, Bộ VHTTDL đã có văn bản về tiềm năng này. Trong khi chờ quy hoạch, giải pháp trước mắt là nghiên cứu thêm phương án tuyến tránh khu vực đầm và vùng có tiềm năng di sản.

 Địa phương hiện nay cũng cho rằng, nghiên cứu hướng tuyến mới để không gây ảnh hưởng đến di sản văn hóa quốc gia đặc biệt là vấn đề khó và phức tạp. Vậy quan điểm của cơ quan quản lý sẽ thế nào, thưa ông?

- Quan điểm của chúng tôi rất rõ: Không thể đánh đổi di sản văn hóa để phát triển. Văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung là một trong ba nền văn hóa lớn của Việt Nam, cùng với văn hóa Đông Sơn ở miền Bắc và văn hóa Óc Eo ở miền Nam. Trong đó, dù văn hóa Sa Huỳnh trải dài ở miền Trung nhưng ở khu vực Quảng Ngãi có mật độ di tích dày đặc, mang tính điển hình cho nền văn hóa Sa Huỳnh hơn cả.

Trách nhiệm đặt ra là phải bảo tồn toàn vẹn và tiếp tục làm rõ giá trị di sản. Vì vậy, chúng tôi mong muốn phối hợp với địa phương để nghiên cứu điều chỉnh hướng tuyến, tránh khu vực đầm An Khê và vùng đất xung quanh. Cục Di sản văn hóa và các nhà khoa học sẽ tham mưu với lãnh đạo Bộ, đồng hành cùng địa phương, báo cáo Thủ tướng Chính phủ để tháo gỡ khó khăn nếu tỉnh điều chỉnh phương án.

Sau buổi khảo sát thực tế vừa qua, Cục Di sản văn hóa sẽ có những động thái tiếp theo ra sao để cụ thể hóa các kiến nghị liên quan đến dự án?

- Chúng tôi sẽ tổng hợp ý kiến của các nhà nghiên cứu, khoa học và địa phương để tham mưu với lãnh đạo Bộ. Trên cơ sở đó, Bộ sẽ có ý kiến chính thức về phương án phù hợp. Đồng thời, Bộ sẽ phối hợp với địa phương kiến nghị Thủ tướng Chính phủ nếu cần điều chỉnh quy hoạch, đảm bảo vừa phát triển hạ tầng vừa bảo vệ di sản.

Xin cảm ơn ông!