Lễ hội Yên Tử, mùa hội của chiều sâu văn hóa

VHO - Lễ khai hội Xuân Yên Tử năm Bính Ngọ 2026 sẽ diễn ra ngày 10 tháng Giêng (26.2) tại cung Trúc Lâm, thuộc Khu di tích danh thắng Yên Tử. Đây là mùa lễ hội đầu tiên kể từ khi Quần thể di tích, danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa thế giới.

Lễ hội Xuân Yên Tử là nơi lịch sử, văn hóa tín ngưỡng, triết học và đời sống dân gian giao thoa. Gắn với hành trạng tu hành của Phật hoàng Trần Nhân Tông, lễ hội tôn vinh tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam: Tu hành giữa đời, giác ngộ trong hành động, giải thoát ngay giữa nhân gian. Chính triết lý ấy khiến Yên Tử trở thành trung tâm hành hương mang bản sắc riêng, không tách rời đời sống xã hội mà thấm sâu vào đời sống cộng đồng. Cũng vì thế lễ hội Xuân Yên Tử là hành trình đi vào chiều sâu tâm thức.

Theo Ban tổ chức, lễ khai hội năm nay được mở rộng quy mô và chú trọng tái hiện nghi lễ cổ truyền nhằm khơi dậy không khí hội xuân xưa. Mở đầu là nghi thức rước kiệu trang nghiêm do nhân dân thực hiện, một chi tiết giàu ý nghĩa, bởi trong văn hóa lễ hội Việt, cộng đồng luôn là chủ thể. Sau diễn văn khai hội, Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh sẽ chủ trì nghi thức chúc phúc đầu năm, cầu cho quốc thái dân an.

Cao điểm cảm xúc của buổi lễ là khoảnh khắc gióng trống thỉnh chuông, âm thanh được xem như nhịp khai mở cõi thiêng, đánh dấu thời khắc hội chính thức khai màn. Tiếp nối là các nghi lễ dâng hương cầu an, đóng dấu thiêng Yên Tử và hành hương lên hệ thống chùa cổ, am, tháp... Đây là chuỗi nghi thức mang tính tín ngưỡng và là hành vi văn hóa mang tính biểu tượng, bước chân leo núi là phép ẩn dụ cho hành trình tu tập nội tâm.

Nếu phần lễ mang chiều sâu tâm linh, phần hội tại quảng trường Minh Tâm lại mở ra một không gian văn hóa cộng đồng sinh động. Những màn múa rồng lân, trình diễn nhạc cụ dân tộc, trò chơi dân gian hay trải nghiệm ẩm thực của người Dao Thanh Y là lớp trầm tích văn hóa bản địa được “kích hoạt” trở lại trong bối cảnh hiện đại. Điểm đáng chú ý là cách tổ chức phần hội năm nay hướng tới trải nghiệm văn hóa chứ không chỉ biểu diễn văn hóa. Du khách không đứng ngoài quan sát mà được tham gia, được chạm, được làm, được cảm…, đúng tinh thần du lịch di sản đương đại.

Trong khuôn khổ lễ hội, từ 25.2 đến 4.3 sẽ diễn ra triển lãm về Phật giáo Trúc Lâm với các không gian trưng bày cổ vật nhà Trần, tư liệu, hình ảnh và hiện vật liên quan. Đây là phần nội dung có giá trị học thuật cao, giúp người tham dự hiểu Yên Tử không chỉ bằng cảm xúc mà bằng tri thức. Song song là hội chợ OCOP và liên hoan ẩm thực hơn 100 gian hàng, một cách kết nối di sản tinh thần với di sản sinh kế, để văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế địa phương.

Khóa tu “Yên Tử suối nguồn tuệ giác” (từ ngày 24 - 26.2) quy tụ khoảng 3.000 người, cho thấy nhu cầu tu học nội tâm trong xã hội hiện đại đang gia tăng. Đây là minh chứng rằng giá trị của Yên Tử không nằm ở cảnh quan mà nằm ở khả năng chữa lành tinh thần.

Một điểm mới của mùa lễ hội năm nay là chính sách miễn phí vé tham quan đến hết 31.12.2028 (không bao gồm cáp treo), miễn phí gửi xe đến hết năm 2026 và mua bảo hiểm cho toàn bộ du khách. Đồng thời, hệ thống AI nhận diện tự động được lắp đặt tại khu di tích. Những chính sách này cho thấy cách tiếp cận quản lý di sản đã thay đổi: Từ quản lý thụ động sang quản trị thông minh; từ bảo tồn tĩnh sang bảo tồn sống; từ hạn chế tiếp cận sang mở rộng tiếp cận.

Lễ hội Xuân Yên Tử kéo dài trọn ba tháng đầu năm, khoảng thời gian không chỉ đủ để định hình nhịp xuân đặc trưng của vùng Đông Bắc mà còn đủ để người hành hương cảm nhận trọn vẹn chiều sâu văn hóa của một không gian thiêng.

Ý nghĩa của lễ hội vì thế không dừng ở độ dài thời gian hay quy mô tổ chức, mà nằm ở cấu trúc giá trị hiếm có: Nơi đây cùng lúc hiện diện ba tầng di sản gồm vật thể, phi vật thể và triết lý văn hóa. Chính sự hội tụ này khiến Yên Tử vượt khỏi phạm vi một lễ hội mùa xuân thông thường để trở thành một chỉnh thể văn hóa sống, trong đó cảnh quan, nghi lễ và tư tưởng không tách rời mà nâng đỡ lẫn nhau, tạo nên sức hấp dẫn bền vững qua nhiều thế kỷ.

Sau khi được thế giới ghi danh, Yên Tử là niềm tự hào địa phương và trở thành biểu tượng quốc gia về bản sắc tinh thần Việt Nam. Mùa hội 2026 là mùa hội đánh dấu bước chuyển vị thế từ điểm hành hương truyền thống thành trung tâm giao lưu văn hóa tâm linh quốc tế.

Lễ hội Xuân Yên Tử 2026 hấp dẫn vì nhiều hoạt động mới nhưng sức hút thật sự lại nằm ở chiều sâu triết lý và cách tổ chức ngày càng tinh tế, khoa học và giàu tính nhân văn.