Ngũ trò Viên Khê: Đánh thức di sản từ chính cộng đồng

VHO - Từ những trò diễn dân gian gắn với đời sống người nông dân xưa, Ngũ trò Viên Khê đang được gìn giữ bằng việc truyền dạy, thành lập các câu lạc bộ và đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Di sản dân gian độc đáo của vùng đất xứ Thanh

Ngũ trò Viên Khê, còn gọi là dân ca, dân vũ Đông Anh, là hệ thống các trò diễn xướng kết hợp giữa lời hát, âm nhạc và vũ điệu, gắn với đời sống sinh hoạt, lao động và những ước vọng của người nông dân xưa.

Di sản này lưu truyền chủ yếu tại thôn Viên Khê, phường Đông Sơn, tỉnh Thanh Hoá, phản ánh nét văn hóa đặc trưng của cư dân vùng châu thổ sông Mã.

Theo tư liệu được lưu truyền tại địa phương, những điệu múa, lời hát dân gian có nguồn gốc từ thời Lý. Ban đầu, người dân hát múa trong lúc lao động trên đồng ruộng hoặc khi tham gia các hoạt động hội hè mùa xuân.

Qua thời gian, các trò diễn dần được bổ sung, phát triển thành hệ thống có tích truyện và nội dung tương đối phong phú.

Từ 5 trò diễn ban đầu, dân ca, dân vũ Đông Anh phát triển thành 12 trò, gồm Múa đèn, Tiên Cuội, Tô Vũ, Trống Mõ, Thiếp, Vằn Vương, Thủy, Leo dây, Xiêm Thành, Hà Lan, Tú Huần và Ngô quốc. Ngoài ra, vùng đất Đông Anh còn lưu truyền một số trò diễn khác như Đại Thánh, Nữ quan.

Trong quá trình hình thành và phát triển, các trò diễn không chỉ mang tính giải trí mà còn thể hiện cách người xưa lý giải thiên nhiên, gửi gắm khát vọng về cuộc sống bình yên, mùa màng thuận lợi và sự sinh sôi của vạn vật.

Nếu Múa đèn gắn với hình ảnh lao động, mùa màng và khát vọng về ánh sáng, sự sinh sôi, thì các trò Tiên Cuội, Vằn Vương, Trống Mõ lại thể hiện ước nguyện cầu mưa, cầu nắng, chống chọi với thiên tai, dịch bệnh và thú dữ để bảo vệ sản xuất nông nghiệp.

Điểm đặc sắc của Ngũ trò Viên Khê là sự kết hợp giữa lời ca, động tác múa và nội dung diễn xướng. Mỗi trò có đặc điểm riêng, tạo nên một hình thức nghệ thuật dân gian vừa giàu tính biểu đạt, vừa phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017, Ngũ trò Viên Khê trở thành một trong những giá trị văn hóa tiêu biểu cần được bảo vệ và phát huy.

Tuy nhiên, giống nhiều loại hình nghệ thuật dân gian khác, di sản này từng có thời kỳ đứng trước nguy cơ mai một do chiến tranh và những khó khăn trong đời sống kinh tế.

Từ năm 1975, công tác khôi phục, bảo tồn từng bước được triển khai. Đặc biệt, sau hoạt động sưu tầm năm 2000 của Viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam phối hợp với ngành văn hóa Thanh Hóa, nhiều giá trị của dân ca, dân vũ Đông Anh được quan tâm nghiên cứu, phục dựng và giới thiệu rộng rãi hơn.

Những năm qua, các nghệ nhân, người cao tuổi và người yêu thích dân ca tại địa phương tiếp tục góp sức lưu giữ lời hát, động tác múa và cách thức thực hành các trò diễn.

Trong đó, hai đội văn nghệ Viên Khê và Đông Anh có nhiều đóng góp trong việc duy trì hoạt động biểu diễn, đưa di sản trở lại gần hơn với đời sống cộng đồng.

Tháng 2.2026, 40 thành viên của câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê tham gia chương trình “Sắc xuân trên mọi miền Tổ quốc” do Bộ VHTTDL tổ chức tại Hà Nội.

Hoạt động này góp phần giới thiệu loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của Thanh Hóa đến công chúng, đồng thời tạo cơ hội để các thành viên giao lưu, học hỏi và nâng cao kỹ năng trình diễn.

Thành lập câu lạc bộ, mở hướng truyền dạy di sản

Từ yêu cầu bảo tồn lâu dài, UBND phường Đông Sơn đã ban hành Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Ngũ trò Viên Khê giai đoạn 2026 - 2030.

Trọng tâm của đề án là tạo điều kiện để di sản được thực hành thường xuyên, có lực lượng kế cận và từng bước thích ứng với đời sống văn hóa hiện đại.

Theo kế hoạch, năm 2026, địa phương tập trung thành lập các câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê, tạo nền tảng tổ chức hoạt động thực hành, biểu diễn và truyền dạy trong cộng đồng.

Tại lễ ra mắt tối 8.10, bốn câu lạc bộ được giới thiệu gồm: Câu lạc bộ Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Ngũ trò Viên Khê; Câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê tổ dân phố Viên Khê; Câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê tổ dân phố Đông Anh; Câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê Trường TH&THCS Nguyễn Mộng Tuân.

Việc hình thành các câu lạc bộ không đơn thuần là tổ chức lại lực lượng biểu diễn, mà còn hướng tới xây dựng môi trường để người dân, nghệ nhân và thế hệ trẻ cùng tham gia gìn giữ di sản.

Tại đây, những người am hiểu có thể truyền dạy lời ca, động tác múa, tích truyện và cách thức trình diễn cho người học, góp phần hạn chế nguy cơ đứt gãy trong quá trình trao truyền.

Một trong những điểm đáng chú ý là sự tham gia của nhà trường. Khi Ngũ trò Viên Khê được đưa vào môi trường giáo dục, học sinh có thêm cơ hội tiếp cận di sản ngay tại địa phương, thay vì chỉ biết đến qua sách vở hoặc những chương trình biểu diễn theo dịp.

Theo lộ trình của đề án, năm 2027, phường Đông Sơn dự kiến tổ chức Hội diễn Dân ca Đông Anh cấp phường, triển khai giáo dục di sản trong trường học, đồng thời biên soạn, xuất bản cẩm nang và phim hướng dẫn thực hành Ngũ trò Viên Khê.

Giai đoạn 2028 - 2030, địa phương hướng tới số hóa tư liệu về di sản, tổ chức các lớp truyền dạy nâng cao và thành lập thêm câu lạc bộ tại các tổ dân phố.

Các giải pháp này hướng tới việc lưu giữ tư liệu, mở rộng lực lượng thực hành và tạo điều kiện để người dân tiếp cận di sản thuận lợi hơn.

Tuy nhiên, điều quan trọng là các câu lạc bộ phải duy trì sinh hoạt thường xuyên, thu hút người trẻ tham gia và tổ chức truyền dạy hiệu quả.

Muốn giữ gìn Ngũ trò Viên Khê lâu dài, không chỉ cần lưu tư liệu mà còn phải có người tiếp tục thực hành, biểu diễn và trao truyền di sản.

Khi các làn điệu dân ca được duy trì trong sinh hoạt cộng đồng, được thế hệ trẻ tiếp nhận, giá trị của di sản mới có thể tiếp tục phát huy trong đời sống hôm nay.