Hồi sinh điện Kính Thiên

VHO - Phục dựng chính điện Kính Thiên đang mở ra cơ hội đặc biệt để trả lại diện mạo cho không gian trung tâm quyền lực của Hoàng thành Thăng Long. Sau hơn 15 năm nghiên cứu, từ một phế tích gần như chỉ còn nền điện và thềm rồng, các nhà khoa học đã từng bước giải mã công trình bằng khảo cổ học, sử liệu, kiến trúc, hiện vật và nghiên cứu so sánh. Kết quả đạt được cho thấy ý tưởng phục dựng không còn chỉ là khát vọng văn hóa mà đã có nền tảng khoa học để tiếp tục hoàn thiện, tiến tới hiện thực hóa với tinh thần thận trọng, minh bạch và trách nhiệm.

 Điều đáng ghi nhận trước hết là quy mô nghiên cứu toàn diện. Khảo cổ học đã xác định địa tầng khoảng 1.300 năm, làm rõ cấu trúc Đan Trì - Ngự đạo - Kính Thiên môn - hành lang - Chính điện, nhận diện nền móng, phân gian, thềm bậc cùng nhiều loại vật liệu kiến trúc. Việc khảo sát hàng chục di tích trong nước và đối chiếu với các chính điện Đông Á tạo thêm cơ sở nhận diện đặc trưng kiến trúc. Phương pháp chia công trình thành 50 thành phần để đánh giá mức độ xác thực là bước tiến quan trọng: Câu hỏi không chỉ là điện Kính Thiên từng có diện mạo ra sao, mà từng bộ phận dự kiến phục dựng đã được chứng minh đến mức nào. 

Nhìn vào 50 thành phần ấy, bức tranh tổng thể có nhiều tín hiệu tích cực. Theo hồ sơ, 11 thành phần đạt mức xác thực rất cao, 20 ở mức cao, 7 trung bình, 7 thấp và 5 rất thấp. Toàn bộ 10 thành phần nền, móng đều thuộc hai mức cao nhất. Chín thành phần mái cũng có độ tin cậy nhờ hiện vật khảo cổ như ngói, bờ tích, kìm nóc, tượng thú. Với hệ khung gỗ, 12 trong 31 thành phần đã được xếp mức cao. Như vậy, nhiều cấu trúc cơ bản đã có cơ sở nhận diện, còn những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu cũng được khoanh vùng khá rõ. 

Chính sự minh bạch trong phân loại mức độ xác thực tạo niềm tin cho quá trình tiếp theo. Hồ sơ cần tiếp tục tập trung vào những thuộc tính quyết định hình thái kiến trúc như chiều cao cột, hệ vì, xà, đấu củng, độ vươn hiên, độ dốc và độ cong mái. Đây không phải lý do để trì hoãn mục tiêu phục dựng, mà là cơ sở để tập trung nguồn lực nghiên cứu đúng những vấn đề then chốt, nâng độ tin cậy của phương án trước khi triển khai. 

Nghiên cứu so sánh với Lam Kinh, kiến trúc thời Lê, điện Thái Hòa ở Huế và các chính điện tại Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản là hướng tiếp cận cần thiết khi công trình gốc không còn nguyên vẹn. Giá trị của phương pháp này nằm ở khả năng bổ trợ chứng cứ trực tiếp, nhận diện quy luật kiến trúc và kiểm chứng giả thuyết. Điều quan trọng là phân định rõ đâu là chứng cứ khảo cổ, sử liệu, kết quả so sánh và suy luận khoa học. Khi các tầng chứng cứ được công khai, giải trình đầy đủ, nghiên cứu so sánh sẽ trở thành công cụ hữu hiệu để hoàn thiện phương án. 

Cách tiếp cận của UNESCO và ICOMOS cũng nên được nhìn nhận theo chiều hướng tích cực. Việc ghi nhận tiến bộ nghiên cứu và mở đường cho Việt Nam tiếp tục hoàn thiện tầm nhìn phục dựng cho thấy quá trình nghiên cứu điện Kính Thiên đã có những bước đi đáng kể. Các yêu cầu tiếp tục khảo cổ, hoàn thiện chiến lược bảo tồn, đánh giá tác động và trao đổi hồ sơ trước những can thiệp lớn chính là cơ chế giúp phương án cuối cùng đạt chuẩn mực cao hơn, đồng thời bảo vệ giá trị nổi bật toàn cầu của khu di sản. 

Một vấn đề cần ưu tiên là bảo vệ di tích khảo cổ nguyên gốc bên dưới. Đề xuất sử dụng lớp đất đệm, móng bê tông và các giải pháp kỹ thuật tham khảo kinh nghiệm ở Nara cho thấy nhóm nghiên cứu đã ý thức rõ yêu cầu này. Việc kiểm chứng về tải trọng, biến dạng, độ ẩm, thoát nước, rung chấn và khả năng đảo ngược cần được thực hiện kỹ lưỡng. Nếu giải quyết tốt, đây sẽ là cơ sở quan trọng để dung hòa giữa bảo tồn dấu tích gốc và tái hiện không gian kiến trúc lịch sử. 

Điện Kính Thiên là biểu tượng đặc biệt của Thăng Long - Hà Nội. Nếu được phục dựng trên nền tảng khoa học vững chắc, quy trình phù hợp chuẩn mực quốc tế, công trình có thể trở thành thành tựu nổi bật của bảo tồn di sản Việt Nam, giúp công chúng nhận diện rõ hơn không gian trung tâm Hoàng thành trong lịch sử. Thận trọng lúc này không phải là do dự, mà là cách bảo đảm cho một quyết định lớn trở nên thuyết phục, bền vững và xứng đáng với lịch sử lâu dài.