Hàng trăm nghìn hiện vật và bài toán bảo quản ở Thành nhà Hồ

VHO - Từ những đồ gốm, đồ kim loại đến vật liệu kiến trúc, đá, hàng trăm nghìn hiện vật được phát hiện qua các cuộc khai quật tại Thành nhà Hồ đang được phân loại, xử lý và bảo quản theo quy trình chuyên môn.

Cùng với đó, di sản đang đẩy mạnh số hóa để phục vụ nghiên cứu, trưng bày và khai thác du lịch.

Quy trình bảo quản bắt đầu từ hiện trường khai quật

Thành nhà Hồ được xây dựng năm 1397 dưới triều Hồ Quý Ly. Trong quá trình nghiên cứu, khai quật khảo cổ học tại khu di sản, hàng trăm nghìn cổ vật, hiện vật đã được phát hiện.

Đây là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu về kiến trúc, đời sống và hoạt động của kinh đô Tây Đô dưới triều Hồ.

Theo ông Nguyễn Văn Long, Phó Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, hiện vật đang được đơn vị quản lý gồm nhiều nhóm chất liệu như gốm, kim loại, đá, vật liệu kiến trúc...

Trong số này có một số hiện vật có giá trị như tượng đầu chim phượng, thống đất nung, đầu rồng đá.

Các hiện vật được phát hiện qua khảo cổ không được đưa ngay vào kho mà phải trải qua nhiều bước xử lý.

Ngay tại hiện trường, thông tin về vị trí, đặc điểm của hiện vật được ghi chép, định vị.

Sau đó, hiện vật được làm sạch sơ bộ, phân loại theo chất liệu và đánh số để phục vụ công tác quản lý.

Với từng nhóm hiện vật, phương pháp bảo quản cũng khác nhau. Đối với đồ kim loại, các chuyên gia phải xử lý chống gỉ, khử muối nhằm hạn chế quá trình ăn mòn.

Những hiện vật có kết cấu yếu được gia cố bằng các chất chuyên dụng, trong đó có dung dịch Paraloid B72.

Sau khi xử lý, hiện vật được đưa vào kho bảo quản với các điều kiện phù hợp về nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng.

Việc kiểm soát các yếu tố môi trường nhằm hạn chế tác động đến chất liệu, kéo dài thời gian bảo quản hiện vật.

Hiện đơn vị có 3 kho bảo quản. Bên cạnh đó, một số hiện vật đá và vật liệu kiến trúc có độ bền cao được bố trí trưng bày ngoài trời.

Trong số các nhóm hiện vật đang quản lý, đồ kim loại được xác định là nhóm có nguy cơ xuống cấp cao. Những hiện vật như vũ khí, tiền đồng có thể bị ăn mòn nếu không được xử lý và bảo quản đúng điều kiện.

Để xử lý nhóm hiện vật này, đơn vị đang phối hợp với các chuyên gia của Bảo tàng Lịch sử quốc gia thực hiện các biện pháp bảo quản phù hợp, nhằm hạn chế tình trạng hư hỏng, xuống cấp.

Theo ông Long, công tác bảo quản hiện vật hiện vẫn gặp một số khó khăn do cơ sở vật chất, kho bảo quản và trang thiết bị kỹ thuật còn hạn chế.

Nhân lực có chuyên môn sâu về bảo tồn, bảo tàng cũng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu. Trong khi đó, điều kiện khí hậu tại địa phương cũng tác động không nhỏ đến công tác bảo quản.

Đây là vấn đề cần được tính đến trong quá trình tiếp tục khai quật, nghiên cứu tại Thành nhà Hồ.

Bởi cùng với những hiện vật đang được lưu giữ, các cuộc khai quật trong thời gian tới có thể tiếp tục phát hiện thêm nhiều tư liệu khảo cổ cần được xử lý và bảo quản.

Số hóa hiện vật, mở rộng cách tiếp cận di sản

Cùng với bảo quản hiện vật, Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để phục vụ công tác giới thiệu và phát huy giá trị di sản.

Tại các điểm tham quan, hệ thống biển giới thiệu được tích hợp mã QR. Du khách sử dụng điện thoại thông minh có thể quét mã để tìm hiểu thêm thông tin về di tích, hiện vật.

Hệ thống thuyết minh tự động cũng được đưa vào sử dụng, giúp khách chủ động tiếp cận thông tin trong quá trình tham quan.

Thành nhà Hồ cũng xây dựng không gian tham quan trực tuyến trên địa chỉ thanhnhaho.vn. Thông qua hình ảnh được số hóa và công nghệ tham quan 360 độ, người dùng có thể tìm hiểu nhiều khu vực của di sản trên máy tính hoặc điện thoại mà không cần trực tiếp đến tham quan.

Ông Hoàng Hùng, du khách đến từ Hà Nội, cho biết đây là lần đầu tiên ông cùng gia đình đến Thành nhà Hồ. Trước chuyến đi, ông đã nhiều lần tìm hiểu về di sản thông qua máy tính và điện thoại theo hướng dẫn của các con.

Theo ông Hùng, việc ứng dụng công nghệ giúp việc tìm hiểu di sản thuận tiện hơn, nhất là đối với những người chưa có điều kiện trực tiếp đến tham quan.

Tại Thành nhà Hồ, việc số hóa phục vụ phát huy giá trị di sản được triển khai từ khá sớm.

Theo đơn vị, từ năm 2019, đơn vị đã xây dựng chương trình thuyết minh 3D giới thiệu tổng quát các giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.

Một số hiện vật tiêu biểu tại Nhà trưng bày bổ sung cũng được tích hợp vào nội dung số hóa.

Thông qua công nghệ 3D, người xem có thể tiếp cận hình ảnh hiện vật và di tích ở nhiều góc độ, tìm hiểu thông tin bằng thiết bị kết nối internet. Cách làm này được kỳ vọng hỗ trợ hoạt động tham quan, giáo dục, nghiên cứu và quảng bá di sản.

Bên cạnh số hóa, đơn vị còn ứng dụng công nghệ trong hoạt động truyền thông trên website và fanpage.

Việc sử dụng các công cụ mới, trong đó có trí tuệ nhân tạo (AI), được đơn vị triển khai nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng và phổ biến nội dung về di sản.

Theo ông Nguyễn Bá Linh, Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa cho biết, thời gian tới, đơn vị tiếp tục đầu tư nâng cấp hệ thống kho và trang thiết bị phục vụ bảo quản hiện vật.

Công tác số hóa dữ liệu quản lý cũng sẽ được đẩy mạnh, hướng tới việc kiểm kê, quản lý và tra cứu vị trí hiện vật thuận tiện hơn thông qua phần mềm.

Một nhiệm vụ khác là đào tạo, tập huấn để nâng cao chuyên môn cho đội ngũ cán bộ làm công tác bảo tồn, bảo tàng. Đơn vị cũng định hướng tăng cường hợp tác quốc tế trong bảo tồn di sản và quản lý, bảo quản hiện vật.

Đồng thời, đơn vị mong muốn các cấp, ngành tiếp tục quan tâm, triển khai các nhóm dự án trong quy hoạch tổng thể đã được phê duyệt, qua đó tạo thêm nguồn lực cho công tác bảo tồn di sản, trong đó có việc bảo quản các hiện vật có giá trị.

Trong thời gian tới, hoạt động khảo cổ tại Thành nhà Hồ cũng được tiếp tục triển khai. Các nội dung liên quan đến khai quật Đàn tế Nam Giao - Tây Đô và tu sửa tường thành đá được kỳ vọng bổ sung thêm tư liệu phục vụ nghiên cứu về khu vực từng là kinh đô của vương triều Hồ.

Thành nhà Hồ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới năm 2011. Công trình nổi bật với hệ thống tường thành được xây dựng bằng những khối đá xanh lớn, ghép khít với nhau mà không sử dụng vôi vữa.

Sau hơn 600 năm, bên cạnh hệ thống kiến trúc đá còn tồn tại, nhiều hiện vật khảo cổ đang tiếp tục được nghiên cứu, bảo quản và phát huy giá trị.

Việc kết hợp giữa bảo quản chuyên môn, nghiên cứu khảo cổ và ứng dụng công nghệ đang tạo thêm điều kiện để các giá trị của Thành nhà Hồ được giới thiệu rộng rãi hơn.