Hải thượng lãn ông Lê Hữu Trác: Đại danh y của dân tộc

VHO - Trong bầu trời y học Việt Nam trải mấy nghìn năm qua, bên cạnh Đại danh y Tuệ Tĩnh còn có một ngôi sao sáng mà mỗi khi nhắc đến tên tuổi ông, chúng ta không thể không nhớ tới bộ sách thuốc quý giá, có một không hai trong kho tàng y học cổ truyền của dân tộc: đó là Đại danh y Lê Hữu Trác với bộ sách “Y tông tâm lĩnh”.

Từ chí làm quan đến chí làm thầy thuốc

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1720 - 1791), người làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, tỉnh Hải Dương (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Ông sinh ra trong một gia đình nhiều đời khoa bảng; ông, cha, chú, bác, anh, em đều học giỏi, đỗ đạt cao và làm quan lớn dưới triều Vua Lê – Chúa Trịnh.

Biệt hiệu Hải Thượng Lãn Ông có nghĩa là “ông già lười ở Hải Thượng”, có lẽ được ghép từ hai chữ đầu của tên tỉnh Hải Dương và phủ Thượng Hồng; cũng có thể bắt nguồn từ Bầu Thượng – quê mẹ và là nơi ông sống lâu nhất, từ năm 26 tuổi cho đến khi qua đời.

Tuy lấy biệt hiệu là Lãn Ông, nhưng thực tế cho thấy “lười” ở đây là lười với công danh, phú quý; còn đối với sự nghiệp chữa bệnh cứu người, ông lại vô cùng chăm chỉ, cần mẫn.

Thuở nhỏ, Lê Hữu Trác theo cha lưu học ở Kinh kỳ Thăng Long. Khi còn đi học, ông nổi tiếng là học trò hay chữ và đã thi đỗ vào Tam trường. Năm 19 tuổi, cha mất, ông phải thôi học về nhà chịu tang. Ít lâu sau, ông nhập ngũ, theo nghiệp kiếm cung.

Tuy nhiên, nhận thấy đây không phải con đường phù hợp với chí hướng của mình, chỉ vài năm sau, khi nghe tin anh cả qua đời, ông xin rời quân ngũ, lấy cớ về thay anh phụng dưỡng mẹ già 70 tuổi và nuôi dạy các cháu mồ côi ở Hương Sơn (Hà Tĩnh).

Về Hương Sơn không lâu, Lê Hữu Trác lâm bệnh nặng, kéo dài suốt hai, ba năm liền, chữa trị nhiều nơi không khỏi. Chính trận ốm này trở thành bước ngoặt quan trọng đối với cuộc đời ông và đối với nền y học Việt Nam.

Sau nhiều năm tìm thầy chữa bệnh không kết quả, ông được cáng đến nhà thầy thuốc Trần Độc ở Rú Thành, xã Trung Cần, huyện Thanh Chương (nay là xã Trung Phúc Cường, tỉnh Nghệ An). Thầy Trần Độc thi đỗ Cử nhân, ở nhà làm thuốc và rất được nhân dân trong vùng tín nhiệm. Sau hơn một năm điều trị tại đây, Lê Hữu Trác đã khỏi hẳn bệnh.

Trong thời gian chữa bệnh, những lúc rảnh rỗi, ông thường mượn bộ “Phùng thị cẩm nang” của Trung Quốc để đọc và phần lớn đều hiểu thấu. Thầy thuốc Trần Độc lấy làm lạ và có ý truyền nghề cho ông.

Đến năm 30 tuổi, khi sức khỏe đã hồi phục, tướng của Chúa Trịnh cho người mời ông trở lại quân ngũ. Ông cố ý xin từ và sau đó mới quyết chí học nghề thuốc. Ông viết: “... Cái chí bon chen trong trường danh lợi mình đã vứt bỏ đi lâu rồi, nên xin cố từ, lấy cớ còn mẹ già không thể đi xa được.”

Sau đó, ông trở lại Hương Sơn, dựng một ngôi nhà nhỏ ven rừng, quyết chí theo học nghề thuốc. Ông tìm đọc các sách y học, đêm ngày miệt mài, tiếc từng giây, từng phút, từng tháng, từng năm. Và cũng từ đó, ông lấy biệt hiệu là Hải Thượng Lãn Ông.

“Y tông tâm lĩnh” – Di sản y học vô giá

Vì nơi ở của Hải Thượng rất hẻo lánh, xa đất Kinh kỳ, trên không có thầy giỏi để theo học, dưới cũng chẳng có bạn hiền giúp đỡ, nên phần lớn ông phải tự học là chính. Để việc học đạt kết quả cao hơn, ông kết giao với một thầy thuốc họ Trần ở làng Đỗ Xá, gần làng Tĩnh Diệm, cùng nhau trao đổi kinh nghiệm, y lý và những kiến thức thu nhận được qua việc đọc sách.

Nhờ kiến thức uyên thâm, chẩn bệnh và kê đơn thận trọng, Hải Thượng Lãn Ông đã chữa khỏi nhiều trường hợp bệnh rất khó mà các thầy thuốc khác chữa mãi không khỏi. Danh tiếng Hải Thượng vì thế lan nhanh khắp vùng Thanh – Nghệ – Tĩnh, rồi ra tới tận Kinh thành Thăng Long.

Cũng trong thời kỳ này, bên cạnh việc chữa bệnh cứu người, Hải Thượng còn mở trường đào tạo thầy thuốc. Người quanh vùng và các nơi xa nghe tiếng đều tìm đến học rất đông. Ngoài ra, ông còn tổ chức Hội y nhằm đoàn kết những người đã học xong ra hành nghề, tạo cơ sở để họ liên lạc, trao đổi học thuật và kinh nghiệm lẫn nhau.

Vừa chữa bệnh, vừa dạy học, Hải Thượng Lãn Ông vừa biên soạn sách. Ông từng viết: “Tôi thấy y lý bao la, sách vở chồng chất, chia môn xếp loại tản mạn vô cùng. Những sách do các bậc hiền triết tiền bối luận về bệnh, về ý nghĩa của đơn thuốc, về tính vị bài thuốc còn có chỗ chưa nói đến nơi, đến chốn; tất phải thâu tóm hàng trăm cuốn, đúc thành một pho để tiện xem, tiện đọc.”

Bộ sách “Y tông tâm lĩnh” (nghĩa là những điều đã lĩnh hội được của các thầy thuốc trước) được Hải Thượng Lãn Ông công phu biên soạn trong gần 10 năm, bắt đầu khi ông 40 tuổi (1760) và cơ bản hoàn thành khi ông tròn 50 tuổi (1770). Nhưng từ đó cho đến một năm trước khi qua đời, nghĩa là trong gần 20 năm nữa, ông còn viết bổ sung thêm một số tập như “Y hải cầu nguyên” (1782), “Thượng Kinh ký sự” (1783), “Vận khí bí điển” (1786).

Toàn bộ di sản mà ông để lại, ngày nay được gọi là “Hải Thượng Y tông tâm lĩnh”, gồm 28 tập, 66 quyển, bao quát lý, pháp, phương, dược và biện chứng luận trị về nội khoa, ngoại khoa, phụ khoa, sản khoa, nhi khoa, đậu sởi, nhãn khoa, thương khoa, cấp cứu và cả đạo đức y học, vệ sinh phòng bệnh…

Một điểm đặc sắc nổi bật của bộ “Y tông tâm lĩnh” là Hải Thượng Lãn Ông đã tiếp thu có phê phán, chọn lọc tinh hoa y học nước ngoài, rồi vận dụng những kiến thức cơ bản ấy vào điều kiện cụ thể về khí hậu, con người và cả cách suy nghĩ của người Việt Nam; đặc biệt là những lý luận cơ bản của y học Trung Quốc, cùng kinh nghiệm chữa bệnh và học thuật của các thầy thuốc tiền bối, của nhân dân lao động trong vùng, kể cả một số giáo sĩ phương Tây khi ấy mới sang nước ta.

Sách được viết công phu như vậy, nhưng đến năm 61 tuổi, khi ông được mời lên Kinh đô Thăng Long chữa bệnh cho Chúa Trịnh Cán (1781), sách vẫn chỉ được dùng để dạy học và do học trò chép lại, chứ chưa được in. Mặc dù cảm thấy việc ra Kinh đô lần này có phần phiền toái, nhưng Hải Thượng muốn nhân dịp ấy tìm cách in bộ sách. Ông từng bày tỏ:

“Mình lao tâm, tiêu tứ về đường y học đã 30 năm nay mới viết được bộ Tâm lĩnh… chỉ muốn đem ra công bố cho mọi người cùng biết. Nhưng việc thì nặng, sức lại mỏng, khó mà làm được. Quỷ thần hiểu thấu lòng mình, chuyến này ra đi có chỗ may mắn đây cũng chưa biết chừng…”

Đọc “Thượng Kinh ký sự”, chúng ta biết mong ước ấy không thành, bởi toa thuốc ông kê không được dùng do sự gièm pha, đố kỵ của các quan Thái y phủ Chúa. Tuy vậy, trong chuyến đi này, ông vẫn vui mừng khi biết các sách thuốc mình biên soạn đã được học trò sử dụng rộng rãi và lưu truyền tới nhiều nơi, kể cả Kinh thành Thăng Long.

Phải hơn một thế kỷ sau, vào năm đầu niên hiệu Hàm Nghi (1885), bộ “Y tông tâm lĩnh” mới được in lần đầu. Từ đó đến nay, bộ sách quý này luôn là cẩm nang y lý và y thuật vô cùng giá trị, có ảnh hưởng sâu rộng đối với sự phát triển của nền y học cổ truyền Việt Nam.

Tấm gương y đức và sự tôn vinh hậu thế

Ngày nay, tên tuổi và sự nghiệp y học, đặc biệt là đạo đức và quan niệm chữa bệnh cứu người của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, vẫn là tấm gương sáng cho các thế hệ thầy thuốc học tập và noi theo.

Để ghi nhớ và tôn vinh công lao to lớn của ông, ngày 31.10.2003, Bộ Y tế đã phê chuẩn Dự án tu bổ, tôn tạo quần thể di tích gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của ông (đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng từ năm 1990). Công trình khởi công ngày 21.11.2004.

Quần thể Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác tại tỉnh Hà Tĩnh, gồm khu mộ, nhà thờ và chùa Tượng Sơn, đã trải qua nhiều giai đoạn tu bổ và khánh thành các hạng mục chính vào các năm 2008, 2009 và bàn giao toàn bộ sau đợt tu bổ lớn ngày 23.2.2013.

Từ đó đến nay, các hạng mục công trình được hoàn thiện khang trang, đưa vào sử dụng, đón các đoàn khách trong và ngoài nước đến tham quan.

Quần thể di tích tại Hương Sơn, Hà Tĩnh không chỉ là điểm tham quan hấp dẫn mà còn là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh, giáo dục truyền thống và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, đồng thời là nơi giao lưu các giá trị văn hóa của mảnh đất và con người Hương Sơn với bạn bè gần xa.

Ngày 21.2.2016, huyện Hương Sơn (cũ) phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hà Tĩnh long trọng tổ chức Lễ kỷ niệm 225 năm Ngày mất Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác và đón Bằng công nhận Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia (Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông) tại vùng quê giàu truyền thống yêu nước và cách mạng – vùng đất địa linh nhân kiệt Nghệ – Tĩnh.