Hài hòa giữa phát triển hạ tầng và gìn giữ giá trị di sản

VHO - Dự án đường ven biển Dung Quất – Sa Huỳnh (giai đoạn III) không chỉ mở rộng kết nối liên vùng mà còn đặt ra bài toán hài hòa giữa phát triển hạ tầng và bảo tồn di sản, đặc biệt tại khu vực Đầm An Khê – không gian gắn với văn hóa Sa Huỳnh đang thu hút nhiều sự quan tâm.

Ngày 10.4, đoàn công tác do Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hoàng Đạo Cương dẫn đầu Đoàn khảo sát đánh giá tác động của dự án Đường ven biển Dung Quất – Sa Huỳnh, giai đoạn III (đoạn Km82 – Km125) liên quan đến Di tích Khảo cổ Văn hoá Sa Huỳnh và làm việc với UBND tỉnh Quảng Ngãi.

Cùng tham gia có Hội đồng Di sản quốc gia, đại diện Cục Di sản văn hóa, cùng các sở, ngành địa phương và chính quyền cơ sở nơi có di tích xã Khánh Cường, phường Sa Huỳnh.

Đầm An Khê – giao điểm giữa trục phát triển ven biển và không gian di sản Sa Huỳnh

Theo báo cáo của Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông tỉnh Quảng Ngãi, tuyến đường ven biển Dung Quất – Sa Huỳnh có tổng chiều dài hơn 130 km, đóng vai trò kết nối chiến lược từ Khu kinh tế Dung Quất đến khu vực phía Nam tỉnh và liên thông với hệ thống ven biển miền Trung – Tây Nguyên. Trong đó, nhiều đoạn đã hoàn thành, phát huy hiệu quả rõ rệt trong giảm tải quốc lộ 1 và mở rộng không gian phát triển ven biển.

Tuy nhiên, đoạn tuyến qua Đầm An Khê lại đặt ra một bài toán phức tạp hơn hẳn các khu vực khác. Đây không chỉ là vùng địa hình đặc thù của hệ sinh thái đầm phá ven biển, mà còn là không gian liên quan trực tiếp đến Văn hóa Sa Huỳnh – một trong những trung tâm văn hóa khảo cổ quan trọng bậc nhất miền Trung Việt Nam.

Qua khảo sát thực địa và làm việc, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng Đầm An Khê không chỉ là yếu tố cảnh quan mà còn là cấu trúc tự nhiên gắn liền với tiến trình hình thành và tồn tại của cư dân cổ Sa Huỳnh. Chính vì vậy, bất kỳ tác động nào đến khu vực này đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tính toàn vẹn của hệ thống di tích.

Trong chuyến công tác của lãnh đạo Chính phủ trước đó, nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính từng định hướng nghiên cứu tuyến đường ven biển theo hướng “thẳng, đẹp, hiệu quả”, đồng thời khuyến khích các giải pháp kỹ thuật như cầu cạn vượt đầm để giảm thiểu chi phí thời gian và tăng hiệu quả khai thác. Tinh thần đó đã trở thành cơ sở quan trọng để Quảng Ngãi điều chỉnh quy hoạch, thống nhất hướng tuyến qua Đầm An Khê theo Thông báo số 62/TB-UBND.

Tuy nhiên, từ góc nhìn bảo tồn, nhiều chuyên gia cho rằng bài toán không chỉ nằm ở “đi qua bằng cách nào”, mà còn là “đi qua với mức độ tác động ra sao”. Bởi Đầm An Khê không đơn thuần là một vùng nước nội địa, mà là một phần của chỉnh thể không gian văn hóa – khảo cổ rộng lớn Sa Huỳnh, nơi lưu giữ các lớp trầm tích lịch sử kéo dài hàng nghìn năm.

Trong cách tiếp cận mới, các nguyên tắc thiết kế tuyến được nhấn mạnh gồm: không làm sai lệch giá trị lịch sử; không phá vỡ cấu trúc cảnh quan di tích; không xâm hại khu vực có dấu tích khảo cổ; bảo vệ hệ sinh thái đầm phá; giữ gìn tầm nhìn cảnh quan; và bảo đảm phát triển bền vững lâu dài. Đây là những nguyên tắc phản ánh sự dịch chuyển trong tư duy quy hoạch: từ ưu tiên thuần túy hạ tầng sang tích hợp đa giá trị.

Bài toán lớn giữa hạ tầng và di sản

Tại buổi làm việc, PGS.TS Bùi Chí Hoàng, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia nhấn mạnh rằng, Đầm An Khê không chỉ là một bộ phận của di tích Sa Huỳnh mà còn mang tính “trụ cột” trong cấu trúc xác lập giá trị di sản. Theo ông, nếu không bảo vệ được không gian này, toàn bộ hồ sơ di tích Sa Huỳnh sẽ bị ảnh hưởng về tiêu chí tính toàn vẹn – một yếu tố then chốt trong đánh giá di sản cấp quốc gia và quốc tế.

Quan điểm này được nhiều nhà khoa học đồng tình khi nhìn nhận Sa Huỳnh không phải là một di tích đơn lẻ, mà là một hệ thống không gian văn hóa – khảo cổ liên hoàn. Từ vùng đầm, cánh đồng muối, các gò đất cổ cho đến không gian cư trú ven biển, tất cả tạo thành một chỉnh thể phản ánh quá trình phát triển lâu dài của cư dân cổ miền Trung.

Ở góc nhìn rộng hơn, GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa cũng phân tích rằng Sa Huỳnh không chỉ mang giá trị khu vực mà còn có ý nghĩa liên vùng, thậm chí quốc tế. Phạm vi ảnh hưởng của văn hóa này không chỉ giới hạn ở Quảng Ngãi – Quảng Nam như quan niệm trước đây, mà đã được mở rộng trải dài từ Bắc Trung Bộ đến Nam Bộ và không gian biển đảo.

Theo ông, di sản Sa Huỳnh là một “trầm tích lịch sử sống”, phản ánh sự giao thoa văn hóa liên tục qua nhiều thời kỳ, từ Sa Huỳnh sơ kỳ đến Chămpa, Đại Việt và các giai đoạn lịch sử tiếp nối. Chính vì vậy, việc can thiệp vào không gian Đầm An Khê cần được đặt trong khung đánh giá rộng hơn về cấu trúc di sản tổng thể theo chuẩn mực của UNESCO, bao gồm vùng lõi, vùng đệm và vùng cảnh quan liên quan.

Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hoá Trần Đình Thành cũng nhấn mạnh rằng Đầm An Khê là một không gian khảo cổ có giá trị đặc biệt, không chỉ đối với Quảng Ngãi mà còn đối với toàn bộ hệ thống di sản khảo cổ Việt Nam. Trong bức tranh tổng thể gồm ba trung tâm văn hóa lớn – Đông Sơn, Sa Huỳnh và Óc Eo – thì Sa Huỳnh giữ vai trò then chốt ở miền Trung, đặc biệt trong việc giải mã tiến trình phát triển cư dân cổ.

Phát biểu tại buổi làm việc, Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Quảng Ngãi Phạm Thị Trung cho rằng tỉnh đang đứng trước yêu cầu kép: vừa đảm bảo tiến độ dự án hạ tầng trọng điểm theo chỉ đạo Chính phủ, vừa phải bảo vệ không gian di sản hướng tới mục tiêu xây dựng hồ sơ đề cử di sản thế giới. Điều này đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa các phương án tuyến, tránh tạo ra xung đột lâu dài giữa phát triển và bảo tồn.

Trong khi đó, các chuyên gia cũng đề xuất những hướng tiếp cận linh hoạt hơn như nghiên cứu phương án nắn tuyến, mở rộng hoặc song hành tuyến Quốc lộ 1 ở một số đoạn, nhằm giảm áp lực lên vùng nhạy cảm. Những phương án này tuy có thể làm tăng chi phí đầu tư ban đầu, nhưng lại mang giá trị lâu dài về bảo tồn và phát triển du lịch văn hóa.

Một điểm đáng chú ý trong thảo luận là xu hướng tích hợp phát triển hạ tầng với không gian văn hóa – du lịch. Theo đó, khu vực Đầm An Khê không chỉ được nhìn nhận là “điểm đi qua” của tuyến đường, mà còn có thể trở thành một không gian trải nghiệm văn hóa – sinh thái, kết nối bảo tàng Sa Huỳnh, cánh đồng muối, đầm nước mặn và bãi biển Sa Huỳnh thành một quần thể du lịch đặc trưng.

Mô hình này nếu được triển khai đồng bộ sẽ giúp chuyển hóa thách thức thành cơ hội: từ một khu vực nhạy cảm về di sản trở thành trung tâm phát triển du lịch văn hóa – sinh thái có giá trị cao.

Hạ tầng giao thông hiện đại không thể tách rời trách nhiệm bảo tồn di sản. Trong kỷ nguyên phát triển bền vững, những tuyến đường không chỉ là mạch kết nối kinh tế, mà còn là “đường dẫn ký ức” đi qua những không gian văn hóa của lịch sử dân tộc.

Với Đầm An Khê, lựa chọn hôm nay không chỉ quyết định hình hài một tuyến đường ven biển, mà còn góp phần định hình cách Việt Nam ứng xử với di sản trong tiến trình hiện đại hóa. Và như nhiều nhà khoa học đã nhấn mạnh: bảo tồn không phải là đứng yên, mà là tạo nền tảng để phát triển đi xa hơn, sâu hơn và bền vững hơn.